४. अनुभवांच्या खाणी

१. आम्हांला हे समजले

प्र. १. का ते लिहा. (अ) प्रश्न: घरी येताना सौरभचा चेहरा फुललेला होता, कारण…

उत्तर: सौरभला शाळेत ‘अनुभवांच्या खाणी समृद्ध करती वाणी’ या म्हणींच्या स्पर्धेत प्रथम क्रमांकाचे बक्षीस मिळाले होते, म्हणून घरी येताना त्याचा चेहरा आनंदाने फुललेला होता.

(आ) प्रश्न: सौरभ घरी आला, तेव्हा आई घरी नव्हती, कारण…

उत्तर: सौरभची आई शेजारच्या राधाकाकूंकडे गेली होती.

(इ) प्रश्न: सौरभच्या शाळेने एक उपक्रम घेतला, कारण…

उत्तर: मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला आहे, त्यानिमित्ताने ‘लेखक आपल्या भेटीला’ हा उपक्रम शाळेने घेतला होता.

(ई) प्रश्न: आजी चकित होऊन सौरभकडे पाहत राहिली, कारण…

उत्तर: सौरभ न थांबता धाडधाड एकापाठोपाठ एक म्हणी सांगत राहिला, त्याची गाडी मध्ये थांबायचे नावच घेत नव्हती, हे पाहून आजी चकित होऊन त्याच्याकडे पाहत राहिली.

प्र. २. कोण ते लिहा.

(अ) प्रश्न: राधाकाकूंकडे गेलेली- उत्तर: सौरभची आई

(आ) प्रश्न: ‘म्हणी व वाक्प्रचार’ या पुस्तकाचे लेखक- उत्तर: डॉ. अरुण जोशी

(इ) प्रश्न: धाडधाड म्हणी सांगणारा- उत्तर: सौरभ

(ई) प्रश्न: सौरभकडे कौतुकाने पाहणारी- उत्तर: आजी

प्र. ३. दोन ते तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

(अ) प्रश्न: म्हणींवर आधारित स्पर्धेची अट कोणती होती ?

उत्तर: म्हणींवर आधारित घेतलेल्या स्पर्धेची अट एकच होती, ती म्हणजे स्पर्धकाने सांगायच्या प्रत्येक म्हणीमध्ये आपल्या शरीराच्या कोणत्या ना कोणत्या अवयवाचा उल्लेख असणे आवश्यक होते.

(आ) प्रश्न: ‘ही स्पर्धा मी आजीमुळे जिंकलो’, असे सौरभ का म्हणाला ?

उत्तर: सौरभची आजी घरात येता-जाता, उठता-बसता बोलताना नेहमी म्हणींचा वापर करत असे. तिच्या नकळत सौरभ त्या म्हणी वहीत लिहून ठेवायचा, ज्यामुळे आजीच्या बोलण्यातील अनेक म्हणी त्याचे तोंडपाठ झाल्या होत्या, म्हणूनच तो म्हणाला की ही स्पर्धा मी आजीमुळे जिंकलो.

(इ) प्रश्न: म्हणी व वाक्प्रचार यांची वैशिष्ट्ये कोणती ?

उत्तर: कमी शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करणे हे म्हणी व वाक्प्रचार यांचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. म्हणी म्हणजे लोकांच्या अनेक वर्षांच्या अनुभवातून आणि निरीक्षणातून निर्माण झालेली अर्थपूर्ण व बोधप्रद वाक्ये असतात, ज्यामुळे भाषेला सौंदर्य आणि गोडवा प्राप्त होतो.

२. लिहिते होऊ या

प्रश्न: या पाठातील प्रसंगांवरून तुमच्या शब्दांत कथा तयार करा व लिहा. (१० ओळींची अर्थपूर्ण कथा)

उत्तर:कथेचे नाव – अनुभवाचे बोल

राहुल नावाचा एक शाळकरी मुलगा होता. त्याला त्याच्या वाढदिवसाला एक खूप महागडा मोबाईल हवा होता. त्याचे वडील सामान्य नोकरदार होते, त्यामुळे इतका मोठा खर्च करणे त्यांना शक्य नव्हते. तरीही राहुल हट्ट करून बसला आणि त्याने रागाने जेवायलाही नकार दिला. हे पाहून त्याचे आजोबा त्याच्याजवळ आले आणि शांतपणे म्हणाले, “बाळा, ‘अंथरूण पाहून पाय पसरावे’ ही म्हण तू शाळेत शिकला आहेस ना?” राहुलने मान हलवली. तेव्हा आजोबांनी त्याला त्या म्हणीचा अर्थ समजावून सांगितला की माणसाने आपली परिस्थिती व ऐपत पाहूनच खर्च करावा. आजोबांनी त्याला प्रेमाने जाणीव करून दिली की, त्याच्या वडिलांनी त्याच्या शिक्षणासाठी आधीच खूप कष्ट आणि कर्ज घेतले आहे. आजोबांचे हे अनुभवाचे बोल ऐकून राहुलला त्याच्या चुकीच्या हट्टाची खूप लाज वाटली. त्याने लगेच वडिलांची माफी मागितली आणि मोबाईलचा हट्ट सोडून दिला. त्या दिवशी राहुलला पुस्तकात केवळ वाचलेल्या म्हणीचा खऱ्या आयुष्यातील अर्थ समजला. खऱ्या अर्थाने म्हणी या माणसाला योग्य मार्ग दाखवणाऱ्या ‘अनुभवांच्या खाणी’ असतात, हे सत्य त्याला कायमचे उमगले.

३. खेळू या शब्दांशी

प्र. २. प्रश्न: पाठात आलेल्या म्हणींचा अर्थ समजून घ्या व वाक्यांत उपयोग करा.

उत्तर:

• आपला हात जगन्नाथ:
  • अर्थ: स्वतःचे काम स्वतः करणेच नेहमी चांगले असते.
  • वाक्य: रमेशने आपले घर रंगवण्याचे काम कोणावरही न सोपवता स्वतःच पूर्ण केले, कारण आपला हात जगन्नाथ हे त्याला माहीत होते.
• एका हाताने टाळी वाजत नाही:
  • अर्थ: भांडणात किंवा चुकीत दोन्ही बाजूंचा सहभाग असतो.
  • वाक्य: “सर, फक्त माझीच चूक नाही, एका हाताने टाळी वाजत नाही,” असे सुमितने शिक्षकांना सांगितले.
• हातच्या कांकणाला आरसा कशाला:
  • अर्थ: जी गोष्ट प्रत्यक्ष दिसते आहे, तिला पुराव्याची गरज नसते.
  • वाक्य: सचिन उत्तम क्रिकेट खेळतो हे त्याने आजच्या सामन्यात दाखवून दिले, शेवटी हातच्या कांकणाला आरसा कशाला!
• हात दाखवून अवलक्षण:
  • अर्थ: स्वतःहून संकट ओढवून घेणे.
  • वाक्य: अनोळखी माणसाला घरात बोलावून सुरेशने हात दाखवून अवलक्षण करून घेतले.
• जिच्या हाती पाळण्याची दोरी ती जगाते उद्धारी:
  • अर्थ: आई मुलांवर चांगले संस्कार करून त्यांना घडवते व त्यामुळे समाज घडतो.
  • वाक्य: शिवबांना घडवण्यात जिजाबाईंचा मोठा वाटा होता, म्हणूनच म्हणतात, जिच्या हाती पाळण्याची दोरी ती जगाते उद्धारी.
• तेल गेले तूप गेले हाती धुपाटणे राहिले:
  • अर्थ: दोन गोष्टी मिळवण्याच्या प्रयत्नात दोन्हीही गोष्टी हातून निसटणे.
  • वाक्य: जास्त पगाराच्या आशेने राजूने जुनी नोकरी सोडली, पण नवीनही मिळाली नाही; त्याची अवस्था ‘तेल गेले तूप गेले हाती धुपाटणे राहिले’ अशी झाली.

प्र. ३. प्रश्न: समानार्थी शब्द लिहा.

(अ) शाळा – विद्यालय / ज्ञानमंदिर

(आ) घर – सदन / गृह / निवास

(इ) हात – हस्त / कर

प्र. ४. प्रश्न: हात व हस्त हे एकाच अर्थाचे शब्द आहेत. खालील शब्दांत हात व हस्त लपलेले आहेत. ते शब्द वाचा व त्यांचे अर्थ समजून घ्या. असे इतर अवयवांवर आधारित शब्द शोधा व लिहा.

उत्तर: इतर अवयवांवर आधारित काही शब्द पुढीलप्रमाणे:

• डोळे (नेत्र): नेत्रदान, नेत्रदीपक, डोळेझाक, डोळस, नेत्ररोग.
• पाय (पद): पादचारी, पादत्राणे, पायंडा, पायपीट, पायदळ.
• कान (कर्ण): कर्णमधुर, कानठळ्या, कर्णबधिर, कानउघडणी.
• तोंड (मुख): मुखपृष्ठ, मुखवटा, तोंडपाठ, मुख्याध्यापक, तोंडओळख.
• डोके (शिर): शिरकाव, शिरपेच, शिरच्छेद, डोकेदुखी.

४. कृतीतून शिकू या (उपक्रम)

प्रश्न: पाठात आलेल्या म्हणींव्यतिरिक्त मानवी अवयवांवर आधारित असलेल्या म्हणी माहीत करून घ्या. जास्तीतजास्त म्हणींचा संग्रह करा व वहीत लिहा.

उत्तर:मानवी शरीराच्या अवयवांवर आधारित इतर काही प्रसिद्ध म्हणींचा संग्रह खालीलप्रमाणे:

१. डोळ्यात केर आणि कानात फुंकर

• अर्थ: रोग किंवा अडचण एका जागी आणि त्यावर उपाय भलतीकडेच करणे.
• वाक्यात उपयोग: सायकलची चेन सटकली होती, पण राजू तिच्या टायरमध्ये हवा भरत बसला; हे म्हणजे ‘डोळ्यात केर आणि कानात फुंकर’ असाच प्रकार झाला.

२. कान पिळल्याशिवाय शहाणपण येत नाही

• अर्थ: योग्य ती शिक्षा केल्याशिवाय माणसाला अक्कल येत नाही किंवा तो सुधारत नाही.
• वाक्यात उपयोग: कितीही समजावून सांगितले तरी रोहन अभ्यास करत नव्हता, पण शेवटी वडिलांनी त्याची चांगली कानउघडणी केल्यावर मात्र तो अभ्यासाला लागला; खरंच ‘कान पिळल्याशिवाय शहाणपण येत नाही’.

३. तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार

• अर्थ: विनाकारण शिक्षा किंवा त्रास सहन करणे आणि त्याबद्दल कोणाकडे तक्रारही करता न येणे.
• वाक्यात उपयोग: साहेबांच्या चुकीमुळे सर्व कर्मचाऱ्यांना उशिरापर्यंत काम करावे लागले, पण साहेबांसमोर कुणीही काही बोलू शकले नाही, त्यांची अवस्था म्हणजे ‘तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार’ अशी झाली.

४. उचलली जीभ लावली टाळ्याला

• अर्थ: परिणामांचा कोणताही विचार न करता वाटेल ते बोलणे.
• वाक्यात उपयोग: राजकारणी लोक निवडणुकीच्या वेळी नागरिकांना काहीही आश्वासने देतात, जणू ‘उचलली जीभ लावली टाळ्याला’.

५. अंथरूण पाहून पाय पसरावे

• अर्थ: माणसाने आपली आर्थिक स्थिती आणि ऐपत पाहूनच खर्च करावा.
• वाक्यात उपयोग: बँकेचे मोठे कर्ज काढून थाटामाटात सण साजरा करण्यापेक्षा, शामरावांनी ‘अंथरूण पाहून पाय पसरावे’ हे त्यांच्या कुटुंबाच्या हिताचे आहे.

६. पाचही बोटे सारखी नसतात

• अर्थ: सर्व माणसे स्वभाव, विचार व गुणांनी कधीच सारखी नसतात.
• वाक्यात उपयोग: एकाच घरातील दोन भावंडांच्या आवडीनिवडींमध्ये खूप फरक असू शकतो, कारण ‘हाताची पाचही बोटे सारखी नसतातच’.

७. नाकापेक्षा मोती जड

• अर्थ: मुख्य गोष्टीपेक्षा दुय्यम गोष्टीची किंमत किंवा महत्त्व जास्त असणे.
• वाक्यात उपयोग: जुनी सायकल दुरुस्त करण्यासाठी नवीन सायकलपेक्षा जास्त खर्च येत होता, हा तर ‘नाकापेक्षा मोती जड’ असा प्रकार झाला.

८. मुंगी होऊन साखर खावी, पण हत्ती होऊन मान मोडू नये

• अर्थ: नम्रपणाने वागल्यास नेहमी फायदा होतो, तर गर्वाने किंवा ताठरपणे वागल्यास स्वतःचेच नुकसान होते.
• वाक्यात उपयोग: नवीन ऑफिसात सर्वांशी जुळवून घेताना सुमितने ठरवले की, ‘मुंगी होऊन साखर खावी, पण हत्ती होऊन मान मोडू नये’.

९. ज्याचे खावे मीठ, त्याचे न तोडावे दात

• अर्थ: ज्या व्यक्तीने आपल्यावर उपकार केले आहेत, त्याच्याशी कधीही कृतघ्नपणे किंवा वाईट वागू नये.
• वाक्यात उपयोग: ज्या कंपनीने सुरेशला अडचणीच्या काळात नोकरी दिली, त्याच कंपनीचे तो नुकसान करत होता; हे पाहून मित्राने त्याला समजावले की ‘ज्याचे खावे मीठ, त्याचे न तोडावे दात’.

१०. उपाशी पोटी आणि ब्रह्मज्ञान नको

• अर्थ: पोटात खूप भूक लागलेली असताना कोणत्याही तत्त्वज्ञानाच्या किंवा शहाणपणाच्या गोष्टी ऐकणे न सुचणे.
• वाक्यात उपयोग: “पूरग्रस्तांना आधी जेवणाची पाकिटे द्या, नंतर धीर देणारी भाषणे करा; कारण उपाशी पोटी आणि ब्रह्मज्ञान नको असते.”

Also Read: ३. आला पाऊस