प्र. १) आठवा व लिहा.
१. मी संविधानाची सुरुवात आहे. मला संविधानाचा आत्मा म्हणतात, मी कोण?
उत्तर : संविधानाची प्रास्ताविका / उद्देशिका (सरनामा) .
२. मी एक ग्रंथ आहे, ज्यामध्ये देश चालवण्याचे नियम व कायदे आहेत, मी कोण?
उत्तर : संविधान (भारतीय संविधान).
प्र. २) योग्य जोड्या जुळवा.
| ‘अ’ गट | ‘ब’ गट | उत्तर |
|---|---|---|
| १. स्वातंत्र्य | अ) ‘मी’ आणि ‘इतरांमध्ये’ भेदभाव न मानणे | क) स्वतःचा विकास करण्यासाठी पोषक वातावरण मिळणे |
| २. समता | ब) आपण सर्व भारतीय एक आहोत अशी भावना | अ) ‘मी’ आणि ‘इतरांमध्ये’ भेदभाव न मानणे |
| ३. बंधुता | क) स्वतःचा विकास करण्यासाठी पोषक वातावरण मिळणे | ब) आपण सर्व भारतीय एक आहोत अशी भावना |
प्र. ३) ‘तराजू तोल सांभाळा’ (हक्क व कर्तव्ये यांचा ताळमेळ).
१. हक्क : मला ‘सार्वजनिक बागेत खेळण्याचा हक्क’ आहे. पण माझे कर्तव्य काय?
उत्तर : माझे कर्तव्य हे असेल की बागेतील झाडे, वेली, सुंदर फुले आणि खेळणी यांचे नुकसान करू नये. बागेमध्ये कुठेही कचरा किंवा कागद फेकू नये आणि तिथे शांतता व स्वच्छता राखली पाहिजे .
२. हक्क : मला ‘सार्वजनिक वस्तू (उदा. परिवहन मंडळाची बस) वापरण्याचा हक्क’ आहे. पण माझे कर्तव्य काय?
उत्तर : माझे कर्तव्य हे असेल की बसच्या सीट फाडू नयेत, त्यावर काही गिरवू किंवा लिहू नये, बसची तोडफोड करू नये, खिडकीतून थुंकू नये आणि बस ही आपली सार्वजनिक मालमत्ता मानून ती नेहमी स्वच्छ व सुरक्षित ठेवली पाहिजे.
प्र. ४) संकल्पना स्पष्ट करा.
१. धर्मनिरपेक्ष
उत्तर : ‘धर्मनिरपेक्ष’ म्हणजे राज्याचा (देशाचा) स्वतःचा असा कोणताही एक अधिकृत धर्म नसतो . संविधानाने सर्व धर्मांना समान दर्जा दिला आहे. प्रत्येक नागरिकाला आपापल्या श्रद्धेनुसार आवडीच्या धर्माचे पालन करण्याचे, उपासना करण्याचे आणि सण साजरे करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य असते .
२. लोकशाही
उत्तर : लोकशाही ही अशी राज्यव्यवस्था आहे जिथे सत्तेचे अंतिम उगमस्थान देशातील जनता (लोक) असते . लोक स्वतः मतदानाच्या माध्यमातून आपले लोकप्रतिनिधी निवडून देतात आणि हे प्रतिनिधी जनतेच्या वतीने देशाचा राज्यकारभार चालवतात . “लोकांचे, लोकांनी आणि लोकांसाठी चालवलेले शासन” म्हणजे लोकशाही होय .
प्र. ५) पुढील १० वर्षांत तुमच्या स्वप्नाचा भारत कसा असेल? याबद्दल तुमचे मत लिहा.
उत्तर : पुढील १० वर्षांत माझ्या स्वप्नातील भारत हा एक अत्यंत सुदृढ, प्रगत, समृद्ध आणि समृद्धीने नटलेला देश असेल :
- समान संधी आणि शिक्षण : देशातील प्रत्येक स्तरातील मुलामुलीला उच्च दर्जाचे आधुनिक शिक्षण आणि आरोग्य सुविधा मोफत व सहज मिळतील.
- भ्रष्टाचार आणि गरिबीमुक्ती : देशात कोणतीही गरिबी, बेरोजगारी किंवा निरक्षरता उरणार नाही आणि राज्यकारभारात पूर्ण पारदर्शकता असेल.
- विज्ञान आणि तंत्रज्ञान : भारत विज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानात जगात अव्वल स्थानी असेल .
- ऐक्य आणि बंधुभाव : सर्व जाती, धर्म आणि विविध भाषा बोलणारे लोक कोणत्याही भेदभावाशिवाय गुण्यागोविंदाने आणि बंधुभावाने एकत्र राहतील .
सांगा पाहू !
प्रश्न : संविधान सभेसमोर उद्दिष्टांचा ठराव कोणी आणि कधी मांडला?
उत्तर : पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी १३ डिसेंबर १९४६ रोजी संविधान सभेसमोर संविधानाचा पाया असणारा ‘उद्दिष्टांचा ठराव’ मांडला, ज्यामधून पुढे आपल्या संविधानाची प्रास्ताविका विकसित झाली .
शोधा पाहू !
प्रश्न : भारतीय संविधान सभेतील महाराष्ट्रातील प्रमुख सदस्य कोण होते? त्यांची नावे लिहा.
उत्तर : भारतीय संविधान सभेत मोलाचे योगदान देणारे महाराष्ट्रातील प्रमुख सदस्य खालीलप्रमाणे होते:
१. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
२. डॉ. पंजाबराव देशमुख
३. श्री. केशवराव जेधे
४. डॉ. दुर्गाबाई देशमुख
५. श्री. शंकरराव देव
६. श्री. नरहर गाडगीळ
७. श्री. बाळासाहेब खेर
८. श्री. नाना धर्मधिकारी
९. श्री. ब्रजलाल बियाणी
१०. श्री. माधव (बापूजी) अणे
विचार करा !
प्रश्न : ‘सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य’ या शब्दांवरून भारतीय संविधानाची घोषणावाक्ये तयार करा.
उत्तर :
- सार्वभौम : “बाह्य शक्तीचे कोणतेही नियंत्रण नाही, स्वतंत्र भारत देश आमचा स्वाभिमानी राहील!”
- समाजवादी : “आर्थिक दरी आणि विषमता मिटवूया, देशाची संपत्ती सर्वांच्या हितासाठी वापरूया!”
- धर्मनिरपेक्ष : “सर्व धर्मांचा एकच मान, धर्मनिरपेक्षता हाच भारताचा अभिमान!”
- लोकशाही : “जनता जनार्दन सत्तेचा मुख्य आधार, लोकशाहीने होईल लोककल्याण!”
- गणराज्य : “राजा वा वंशपरंपरा आता नाही, प्रजेचे राज्य प्रजेच्या हाती राहील!”
तुमचे मत काय आहे?
प्रश्न : संविधानाची प्रास्ताविका हा संविधानाचा ‘आत्मा’ आहे, याविषयी तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर : संविधानाची प्रास्ताविका ही खरोखरच संविधानाचा ‘आत्मा’ आहे, कारण यामध्ये आपल्या संविधानाची मुख्य उद्दिष्टे, मूल्ये आणि उदात्त ध्येये अत्यंत मोजक्या शब्दांत मांडलेली आहेत. प्रास्ताविका वाचल्याने आपल्या संविधानाची व्यापकता, न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूलभूत तत्त्वे सहजपणे समजतात. संविधानाचा गाभा आणि संपूर्ण राज्यघटनेचा उद्देश प्रास्ताविकेत सामावलेला असल्याने तिला संविधानाचा आत्मा म्हटले जाते, या विधानाशी मी पूर्णपणे सहमत आहे.
Also Read: २: भारतीय संविधान