प्र. १) ओळखा पाहू, मी कोण?
१. लोकांची संख्या कमी, पण शहरीकरण सुरू आहे, मी कोण ?
उत्तर : नगरपंचायत
२. माझ्याशिवाय नगरपरिषदेचे अंदाजपत्रक मंजूर होऊ शकत नाही, मी कोण ?
उत्तर : नगराध्यक्ष
३. मी मोठ्या शहराचा ‘प्रशासकीय कणा’ आहे, माझी नेमणूक राज्य शासन करते, मी कोण ?
उत्तर : महानगरपालिका आयुक्त
प्र. २) थोडक्यात उत्तरे लिहा.
१. नगरपरिषदेची आवश्यक कामे कोणती?
उत्तर : नगरपरिषदेच्या बंधनकारक किंवा आवश्यक कामांमध्ये प्रामुख्याने खालील गोष्टींचा समावेश होतो:
- सार्वजनिक आरोग्य व स्वच्छता : शहराची स्वच्छता राखणे, सांडपाण्याची विल्हेवाट लावणे आणि रस्त्यांची साफसफाई करणे.
- पाणीपुरवठा : नागरिकांसाठी शुद्ध व मुबलक पिण्याच्या पाण्याची सोय करणे.
- नोंदणी : शहरातील लोकांच्या जन्म, मृत्यू आणि विवाह यांची अचूक नोंद ठेवणे.
- पथदिवे (दिवेबत्ती) : रस्ते आणि सार्वजनिक ठिकाणी पुरेशा दिव्यांची सोय करणे.
- आरोग्य केंद्रे : सार्वजनिक दवाखाने व रुग्णालयांची स्थापना करून आरोग्य सेवा पुरवणे, साथीच्या रोगांचे नियंत्रण करणे आणि आरोग्यविषयक जनजागृती करणे.
- शिक्षण : प्राथमिक शिक्षणाची योग्य व्यवस्था करणे.
- अंतिम संस्कार : शहरात स्मशानभूमी व दफनभूमी यांची सोय व व्यवस्था करणे.
२. महानगरपालिकेच्या विविध विषय समित्यांची नावे लिहा.
उत्तर : महानगरपालिका आपले कामकाज सुरळीत व वेगाने पार पाडण्यासाठी विविध समित्या स्थापन करते. या प्रमुख समित्या खालीलप्रमाणे आहेत:
- स्थायी समिती (महानगरपालिकेतील सर्वात महत्त्वाची व मुख्य आर्थिक व्यवहार सांभाळणारी समिती)
- शिक्षण समिती
- परिवहन (वाहतूक) समिती
- सार्वजनिक आरोग्य समिती
- कायदा समिती
- सार्वजनिक बांधकाम समिती
- बाजार समिती
- महिला व बालकल्याण समिती
३. कटक मंडळाच्या उत्पन्नाचे मार्ग किंवा स्रोत कोणते?
उत्तर : लष्करी छावण्या असणाऱ्या भागातील नागरी प्रशासनाची जबाबदारी सांभाळणाऱ्या कटक मंडळाच्या उत्पन्नाचे प्रमुख मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत:
- कटक मंडळ (छावणी) परिसरात राहणाऱ्या स्थानिक रहिवाशांकडून आणि व्यावसायिकांकडून गोळा केलेले विविध प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष कर (उदा. मालमत्ता कर, व्यावसायिक कर, पाणीपट्टी इत्यादी).
- केंद्र सरकार आणि केंद्रीय संरक्षण मंत्रालयाकडून वेळोवेळी मिळणारी विशेष आर्थिक मदत, अनुदाने आणि निधी.
प्र. ३) खालील कोष्टक (तक्ता) पूर्ण करा.
(महाराष्ट्रातील नागरी स्थानिक शासनसंस्था – रचना व प्रमुख)
| शासन संस्था | प्रमुख निर्वाचित पदाधिकारी (राजकीय प्रमुख) | प्रशासकीय प्रमुख (शासकीय प्रमुख) |
|---|---|---|
| नगरपंचायत | अध्यक्ष / नगरपंचायत अध्यक्ष | कार्यकारी अधिकारी |
| नगरपरिषद | नगराध्यक्ष | मुख्याधिकारी |
| महानगरपालिका | महापौर | महानगरपालिका आयुक्त |
प्र. ४) खालील चित्रे पाहून तुमच्या परिसरात या सुविधा पुरवणारी नागरी स्थानिक शासन संस्था कोणती ते लिहा.
१. पहिल्या चित्रात ‘पिण्याच्या पाण्याची सार्वजनिक तोटी (पाणीपुरवठा)’ दर्शवली आहे. ही सुविधा कोण पुरवते?
उत्तर : ही सुविधा शहरामध्ये नगरपरिषद / महानगरपालिका / नगरपंचायत या नागरी स्थानिक शासन संस्था पुरवतात.
२. दुसऱ्या चित्रात ‘कचरा गाडी आणि स्वच्छता कर्मचारी कचरा गोळा करताना व रस्ते साफसफाई करताना’ दर्शवले आहेत. ही सुविधा कोण पुरवते?
उत्तर : ही सुविधा शहरामध्ये नगरपरिषद / महानगरपालिका यांच्या अंतर्गत असणारा आरोग्य व स्वच्छता विभाग पुरवतो.
३. तिसऱ्या चित्रात ‘वीज पुरवठा दुरुस्तीचे काम आणि रस्त्यांवरील पथदिवे (दिवेबत्ती)’ दर्शवले आहेत. ही सुविधा कोण पुरवते?
उत्तर : ही सुविधा शहरामध्ये नगरपरिषद / महानगरपालिका आणि राज्य विद्युत महामंडळ यांच्या संयुक्त समन्वयाने पुरवली जाते.
४. चौथ्या चित्रात ‘स्वस्त धान्य दुकान (रेशन दुकान)’ दर्शवले आहे, जिथे लोक रांगेत उभे राहून धान्य घेत आहेत. ही सुविधा कोण पुरवते?
उत्तर : हे दुकान थेट स्थानिक शासन संस्था चालवत नसून, राज्य शासनाचा अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभाग अधिकृत परवानाधारकांच्या (रेशन दुकानदार) माध्यमातून ही सुविधा सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचवतो.
सांगा पाहू !
प्रश्न : शहरांना भेडसावणाऱ्या मुख्य समस्या कोणत्या आहेत? या समस्या सोडवण्यासाठी काय केले पाहिजे?
उत्तर :
- शहरांमधील मुख्य समस्या :
१. वाढती वाहतूक कोंडी : वाहनांच्या अतिप्रचंड संख्येमुळे आणि अपुऱ्या रस्त्यांमुळे शहरांमध्ये वाहतुकीचा मोठा प्रश्न निर्माण होतो.
२. कचऱ्याची समस्या व विल्हेवाट : दररोज तयार होणाऱ्या टनभर कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्याने आरोग्याचा प्रश्न उद्भवतो.
३. पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न : वेगाने वाढणाऱ्या नागरी लोकसंख्येला पाणी पुरवणे कठीण होते.
४. प्रदूषण : वाहनांचा धूर, कारखाने आणि सांडपाण्यामुळे हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण मोठ्या प्रमाणात वाढते.
५. अनधिकृत झोपडपट्ट्या : गरिबी व जागेच्या वाढत्या किमतींमुळे झोपडपट्ट्या वाढून तिथे अस्वच्छतेचे साम्राज्य निर्माण होते. - समस्या सोडवण्यासाठी करायचे उपाय :
१. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था (उदा. बस, मेट्रो) सक्षम करून वैयक्तिक वाहनांचा वापर कमी करणे.
२. कचऱ्याचे ओला व सुका असे वर्गीकरण करून त्यावर वैज्ञानिक पद्धतीने प्रक्रिया करणे.
३. सौर ऊर्जेचा वापर वाढवणे आणि वृक्षारोपण करून प्रदूषण कमी करणे.
शोधा पाहू !
प्रश्न १ : महाराष्ट्रात एकूण किती महानगरपालिका आणि कटक मंडळे आहेत? त्यांची नावे लिहा.
उत्तर :
- महानगरपालिका : सध्या महाराष्ट्रात एकूण २९ महानगरपालिका कार्यरत आहेत. मुंबई (बृहन्मुंबई) महानगरपालिका ही महाराष्ट्रातील पहिली आणि सर्वात मोठी महानगरपालिका आहे.
- कटक मंडळे (Cantonment Boards) : महाराष्ट्रात लष्करी छावण्या असणारी एकूण ७ कटक मंडळे अस्तित्वात आहेत, जी खालीलप्रमाणे आहेत:
१. खडकी (पुणे)
२. पुणे कॅम्प (पुणे)
३. देहू रोड (पुणे)
४. भिंगार (अहिल्यानगर / अहमदनगर)
५. देवळाली (नाशिक)
६. औरंगाबाद / छत्रपती संभाजीनगर कटक मंडळ
७. कामठी (नागपूर)
विचार करा !
प्रश्न : आपल्या शहराला ‘स्मार्ट आणि स्वच्छ शहर’ बनवण्यासाठी कोणती ४ घोषवाक्ये आपण तयार करू शकतो?
उत्तर : शहराला सुंदर व निरोगी बनवण्यासाठी खालील ४ घोषवाक्ये आपण वापरू शकतो:
१. “शहर आपले मोठे घर आहे, ते स्वच्छ राखणे आपले आद्य कर्तव्य आहे!”
२. “ओला कचरा आणि सुका कचरा ठेवा वेगळा, आरोग्याचा मार्ग होईल मोकळा!”
३. “झाडे लावा, शहर वाचवा; प्रदूषणमुक्त सुंदर परिसर घडवा!”
४. “स्मार्ट नागरिक, सुजाण विचार; स्वच्छ आणि हरित शहर हाच आमचा निर्धार!”
तुमचे मत काय आहे?
प्रश्न : नागरी स्थानिक शासन संस्थांमध्ये महिलांना ५० टक्के आरक्षण देण्याच्या संविधानाच्या निर्णयाविषयी तुमचे मत काय आहे? यामुळे शहरांच्या विकासात काय बदल घडून आले आहेत?
उत्तर :
नागरी स्थानिक शासन संस्थांमध्ये महिलांना ५० टक्के जागा राखीव ठेवण्याचा संविधानाचा निर्णय अत्यंत ऐतिहासिक आणि महत्त्वपूर्ण आहे, असे माझे ठाम मत आहे. यामुळे स्त्री-पुरुष समानतेला तर प्रोत्साहन मिळालेच आहे, पण त्यासोबतच शहरांच्या विकासाची दिशा देखील बदलली आहे. महिलांच्या सक्रिय सहभागामुळे शहरांमध्ये खालील सकारात्मक बदल घडून आले आहेत:
१. मूलभूत गरजांना प्राधान्य : महिला लोकप्रतिनिधींनी आपल्या प्रभागात पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची भूमिगत गटारे, सार्वजनिक शौचालये आणि रस्त्यांवरील पुरेसे दिवे यांसारख्या सामान्य कुटुंबाशी निगडित मूलभूत समस्यांना सर्वाधिक प्राधान्य दिले आहे.
२. आरोग्य व स्वच्छता सुविधा : शहरातील प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, बाल लसीकरण मोहिमा आणि लहान मुलांच्या कुपोषणावर मात करण्यासाठी अंगणवाड्यांचे सक्षमीकरण या विषयांवर महिलांनी अतिशय संवेदनशीलतेने व प्रामाणिकपणे काम केले आहे.
३. पारदर्शक व लोकाभिमुख प्रशासन : महिलांच्या कामामध्ये अधिक सुसूत्रता, आर्थिक गैरव्यवहाराला आळा आणि सामान्य लोकांशी सहज संवाद साधण्याची वृत्ती दिसून येते.
४. महिलांचे नेतृत्व सक्षमीकरण : या निर्णयामुळे केवळ घरातील चूल आणि मूल सांभाळणाऱ्या महिला आज शहराच्या महापौर किंवा नगरसेविका म्हणून उत्तम प्रशासन चालवत आहेत, ज्याने संपूर्ण समाजाचा स्त्रीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला आहे.
Also Read: ४ : स्थानिक शासन संस्था (ग्रामीण)