बालक आम्ही प्रकाशयात्री गगन चितारू नवे
फूलपाखरापरि आम्हाला पंख मोकळे हवे
कळ्याकळ्यांचे गेंड होऊनी हसता हसता झुलू
रंग वेगळे तरीही एका फांदीवरती फुलू
धरेस सांगू आकाशाचे नाते हळवे हळवे
अंधारातुन नेऊ अवघी वाट प्रकाशाकडे
ताठ उभारू आम्ही आमुच्या पायावरती खडे
तेजोमय होतील उद्याला लुकलुकणारे दिवे
हात हाताशी घेऊन घडवू इतिहासाची पाने
स्वर उंचावून गाऊ इथल्या मातीचे गाणे
घुमवू नारा, घुमवू वारा, सर्व बांधवासवे!
कल्याण इनामदार
(संदर्भ :मराठी बालभारती इयत्ता ६ वी .)
कवितेचा अर्थ
आम्ही लहान मुले प्रकाशाच्या वाटेवर चालणारे प्रवासी आहोत. आम्हाला या खुल्या आकाशात आमचे नवीन रंग भरायचे आहेत, नवे जग निर्माण करायचे आहे. फुलपाखरांसारखे आमचे पंख स्वतंत्र आणि मोकळे असावेत जेणेकरून आम्ही मुक्तपणे प्रगती करू शकू.
आम्ही कळ्यांसारखे एकत्र येऊन, आनंदाने हसत-खेळत डोलणार आहोत. जरी आपले रंग, रूप किंवा पार्श्वभूमी वेगवेगळी असली, तरी आपण एकाच झाडाच्या फांदीवर एकत्र वाढणार आणि फुलणार आहोत (विविधतेत एकता). या मातृभूमीला (धरेस) आकाशासारख्या विशाल आणि प्रेमळ नात्याची हळवी जाणीव आम्ही करून देऊ.
समाजातील सर्व अज्ञान, दुःख आणि अंधार दूर करून आम्ही संपूर्ण जगाला प्रगतीच्या व ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे घेऊन जाऊ. आम्ही स्वावलंबी बनून स्वतःच्या पायावर ताठ उभे राहू. आज जे लहान दिवे लुकलुकत आहेत, ते उद्या मोठे होऊन संपूर्ण जग तेजोमय (प्रकाशित) करतील.
आपण सर्वजण एकमेकांचे हात हातात घेऊन एकतेने एक नवीन आणि उज्ज्वल इतिहास लिहू. या देशाच्या मातीचा अभिमान बाळगत सर्वजण एकत्र येऊन मोठ्या अभिमानाने गाणे गाऊ. आपल्या सर्व बांधवांना (भावा-बहिणींना) सोबत घेऊन आपण एकात्मतेचा आणि प्रगतीचा हा विजयघोष सगळीकडे पसरवू.
कवी परिचय
मराठी बालसाहित्य सृष्टीला आपल्या रसाळ आणि नादमय लेखनाने समृद्ध करणारे कल्याण इनामदार (१९३९-२००८) हे एक अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रतिभावान कवी होते. आकाशवाणी आणि दूरदर्शनचे मान्यताप्राप्त कवी असलेल्या इनामदार यांनी तब्बल ४० वर्षांहून अधिक काळ शब्दसेवा करत जवळपास पाऊणशे पुस्तकांची निर्मिती केली, ज्यामध्ये प्रामुख्याने लहान मुलांच्या भावविश्वाला कवेत घेणाऱ्या ४५ पेक्षा जास्त बालसाहित्याचा समावेश आहे.
सन १९७२ मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या ‘अबोलीची नक्षी’ या पहिल्या कवितासंग्रहापासून सुरू झालेला हा प्रवास पुढे ‘धमाल गाणी’, ‘गाणारे गाल’ आणि ‘अक्षर गाणी’ अशा अनेक अजरामर कृतींनी बहरत गेला. अत्यंत साधी, सोपी, मनाला भिडणारी शब्दरचना आणि बालमनाला खिळवून ठेवणारी गेयता ही त्यांच्या लेखनाची मुख्य वैशिष्ट्ये होती. साहित्यातील गीत प्रकारावर त्यांनी लिहिलेला ‘गीतरचना : स्वरूप आणि विकास’ हा ग्रंथ त्यांच्या सखोल अभ्यासाची साक्ष देतो.
बालसाहित्यातील त्यांच्या या अतुलनीय योगदानाबद्दल त्यांना ‘बाल कविता वाङ्मय पुरस्कार-२००८’ या अत्यंत मानाच्या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. जुलै २००८ मध्ये त्यांचे निधन झाले.
आम्हांला हे समजले
प्र. १. कवितेतील खालील अर्थाच्या ओळी शोधून लिहा.
(अ) प्रश्न: फुलपाखरासारखे स्वातंत्र्य हवे.
उत्तर: फुलपाखरू कोणत्याही बंधनाशिवाय एका फुलावरून दुसऱ्या फुलावर स्वच्छंदपणे उडते, त्याचप्रमाणे आम्हालाही आमचे बालपण अनुभवण्यासाठी पूर्ण स्वातंत्र्य हवे आहे.
(आ) प्रश्न: आम्ही स्वावलंबनाने ताठ उभे राहू.
उत्तर: आम्ही कोणावरही अवलंबून न राहता, स्वतः कष्ट करून आणि जिद्दीने जीवनात यशस्वी होऊ.
(इ) प्रश्न: एकमेकांच्या सोबतीने नवा इतिहास घडवू.
उत्तर: आम्ही सर्वजण कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव न करता, एकमेकांचे हात हातात घेऊन, एक दिलाने कार्य करून आम्ही देशाच्या प्रगतीमध्ये असे योगदान देऊ, ज्यामुळे भविष्यात एक गौरवशाली आणि सुवर्ण इतिहास लिहिला जाईल.
प्र. २. कवितेतील खालील ओळींचा अर्थ लिहा.
(अ) प्रश्न: बालक आम्ही प्रकाशयात्री गगन चितारू नवे.
उत्तर: आम्ही आशेच्या आणि ज्ञानाच्या प्रकाशमार्गावर चालणारी बालके आहोत. आम्ही आमच्या कर्तृत्वाने एक नवे आकाश रेखाटू म्हणजेच उज्ज्वल आणि नवीन भविष्य घडवू.
(आ) प्रश्न: कळ्याकळ्यांचे गेंद होऊनी हसता हसता झुलू.
उत्तर: आम्ही सर्व बालके एकत्र येऊन कळ्यांचा एक सुंदर गुच्छ (गेंद) बनू आणि आनंदाने हसत-खेळत एकत्र झुलू म्हणजेच गुण्यागोविंदाने एकत्र राहू.
(इ) प्रश्न: अंधारातुन नेऊ अवघी वाट प्रकाशाकडे.
उत्तर: अज्ञानाच्या आणि दुःखाच्या अंधारातून आम्ही सर्वांची वाट ज्ञानाच्या आणि आशेच्या प्रकाशाकडे घेऊन जाऊ.
(ई) प्रश्न: घुमवू नारा, घुमवू वारा, सर्व बांधवासवे !
उत्तर: आम्ही सर्व देशबांधव (भाऊ-बहीण) एकत्र मिळून प्रगतीचा आणि एकतेचा नारा सर्वत्र घुमवू आणि या देशात नवचैतन्याचा व चांगल्या विचारांचा वारा आणू.
प्र. ३. कवितेच्या आधारे खालील कृती करा.
(अ) प्रश्न: कवीचे नाव उत्तर: कल्याण इनामदार
(आ) प्रश्न: कवितेचे नाव उत्तर: प्रकाशयात्री
(इ) प्रश्न: कवितेचा विषय उत्तर: चांगल्या विचारांतून आणि चांगल्या कृतीतून सकारात्मकतेचा आणि नवनिर्मितीचा संदेश देणे हा या कवितेचा विषय आहे.
(ई) प्रश्न: कवितेतील शब्दांचे अर्थ
१. स्वर – आवाज २. धरा – पृथ्वी / वसुंधरा
३. बांधव – भाऊ / देशबांधव ४. तेजोमय – प्रकाशमान / तेजस्वी
(उ) प्रश्न: कवितेतून मिळणारा संदेश
उत्तर: मुलांनी एकत्र येऊन अज्ञानाचा अंधार दूर करावा आणि ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे वाटचाल करून स्वावलंबनाने व एकजुटीने देशाचा नवा इतिहास घडवावा, हा सकारात्मक संदेश या कवितेतून मिळतो.
प्र. ४. प्रश्न: कवितेतील यमक जुळणारे शब्द लिहा.
उत्तर: १. नवे – हवे / दिवे २. झुलू – फुलू ३. पाने – गाणे