१. आम्हांला हे समजले
प्र. १. चौकटी पूर्ण करा.
(अ) प्रश्न: पाऊस आल्यावर ओले झालेले –
उत्तर: अंगण
(आ) प्रश्न: थेंबांसंगे आलेले –
उत्तर: वादळवारे
(इ) प्रश्न: गारांनी भरलेला –
उत्तर: रस्ता
(ई) प्रश्न: लख्खन् लखाखणारी –
उत्तर: वीज
प्र. २. आकृती पूर्ण करा.
प्रश्न: पावसामुळे वातावरणात झालेले बदल
उत्तर: अंगण ओले आणि स्वच्छ पांढरे झाले आहे .रस्त्यावरून नदीसारखे पाणी वाहू लागले. आकाशात सप्तरंगी इंद्रधनुष्याची कमान दिसू लागली. आकाशात काळ्या हत्तींसारखे काळेभोर ढग (कभिन्नकाळे हत्ती) सैरावैरा धावू लागले.
प्र. ३. कवितेतील खालील ओळींचे अर्थ तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.
(अ) प्रश्न: आला पाऊस आला पाऊस कभिन्नकाळे हत्ती / निळ्या नभांगणी सैरावैरा धावत हे सुटती
उत्तर: आकाशात पावसाचे काळेभोर ढग जमा झाले आहेत. वाऱ्यामुळे हे काळे ढग आकाशात इकडे-तिकडे वेगाने पळत आहेत; जणू काही निळ्या आकाशात काळे हत्तीच सैरावैरा धावत सुटले आहेत, अशी सुंदर कल्पना कवयित्रीने केली आहे.
(आ) प्रश्न: आला पाऊस आला पाऊस पागोळ्या गळती / थरथरणारे पंख मिटवुनि चिप्प पाखरे बसती
उत्तर: पावसामुळे घराच्या छपरावरून पाण्याच्या धारा (पागोळ्या) खाली गळत आहेत. पावसात भिजल्यामुळे थंडीने कुडकुडणारी पाखरे आपले थरथरणारे पंख मिटून एका जागी शांत आणि स्तब्ध (चिप्प) बसली आहेत.
प्र. ४. खालील अर्थ व्यक्त करणाऱ्या कवितेतील ओळी शोधून लिहा.
(अ) प्रश्न: पाऊस पडत असताना त्यात खेळणारी खोडकर मुले विजेचा लखलखाट होताच घरात पटकन पळतात.
उत्तर: वीज लखाखे लख्खन् / भिजणारी ती अवखळ पोरे घरात पळती पटकन् ।।
(आ) प्रश्न: ऊनपावसाचा खेळ सुरू असताना इंद्रधनुष्याची कमान आकाशात दिसते.
उत्तर: मधेच पिवळे ऊन हासे / सप्तरंगी इंद्रधनुची कमान आकाशात दिसे ।।
२. विचार करा व सांगा
प्र. १. प्रश्न: पावसात भिजण्याचा तुम्ही घेतलेला आनंददायी अनुभव थोडक्यात सांगा.
उत्तर: उन्हाळ्याच्या कडक उकड्यानंतर जेव्हा पहिला पाऊस येतो, तेव्हा मातीचा खूप छान सुगंध येतो. एकदा मी शाळेतून येत असताना अचानक पाऊस सुरू झाला. मी छत्री न उघडता पावसात मनसोक्त भिजण्याचा आनंद लुटला. साचलेल्या पाण्यात मी आणि माझ्या मित्रांनी कागदाच्या होड्या सोडल्या. पावसात भिजताना खूप ताजेतवाने आणि आनंदी वाटले.
प्र. २. प्रश्न: पावसाळा सुरू होताच निसर्गात कोणते बदल होतात ते तुमच्या शब्दांत सांगा.
उत्तर: पावसाळा सुरू होताच मातीचा सुगंध दरवळतो. सगळीकडे हिरवेगार गवत आणि नवीन झाडे उगवतात, ज्यामुळे निसर्ग हिरवा शालू पांघरल्यासारखा दिसतो. नद्या, नाले, विहिरी पाण्याने भरून वाहू लागतात. आकाशात काळे ढग दाटून येतात आणि अधूनमधून सप्तरंगी इंद्रधनुष्य दिसते. बेडूक आणि मोरांचा आवाज ऐकू येऊ लागतो व सर्वत्र चैतन्य निर्माण होते.
३. खेळू या शब्दांशी
प्र. १. प्रश्न: कवितेतील यमक जुळणारे शब्द शोधा व लिहा.
उत्तर: गारा – सारा, लख्खन् – पटकन्, नदी – पाण्यामधि, हासे – दिसे, हत्ती – सुटती, गळती – बसती.
प्र. २. प्रश्न: शब्दसाखळी तयार करा.
उत्तर:
(अ) हात -> तान -> नख -> खजूर -> रस्ता.
(आ) आकाश -> शहर -> रबर -> रक्षण -> नमन.
(इ) इमारत -> तलवार -> राजवाडा -> डाक -> कमळ.
किमान ५ अधिक शब्दसाखळ्या तयार करा:
उत्तर:
१. पाऊस -> ससा -> सारस -> सण -> नथ.
२. घर -> रथ -> थवा -> वात -> तराजू.
३. अंगण -> नळ -> लसूण -> नर्तक -> कर.
४. फूल -> लाडू -> डबा -> बाण -> नयन.
५. झाड -> डफ -> फणस -> सवय -> यम.
प्र. ३. प्रश्न: पावसाशी संबंधित शब्द लिहून संकल्पनाचित्र पूर्ण करा.
उत्तर: पाऊस -> पूर, ढग, वीज, गारा, पाणी, चिखल, वारा, इंद्रधनुष्य.
प्र. ४. प्रश्न: ‘घर’ या शब्दाशी संबंधित शब्द लिहून संकल्पनाचित्र तयार करा.
उत्तर: घर -> दार, खिडकी, भिंत, छप्पर, अंगण, जिना, माणसे, प्रेम.
प्र. ५. प्रश्न: कवितेतील खालील शब्दांसाठी समानार्थी शब्द शोधून लिहा.
(अ) प्रश्न: रस्ता उत्तर: मार्ग / वाट
(आ) प्रश्न: घर उत्तर: गृह / सदन / निवास
(इ) प्रश्न: नदी उत्तर: सरिता / तरंगिणी
(ई) प्रश्न: आकाश उत्तर: गगन / नभ / अंबर
प्र. ६. प्रश्न: वाचा. लक्षात ठेवा. एकवचनी व अनेकवचनी रूपे सारखीच असणारे शब्द शोधा व लिहा. (उदा. अंगण, थेंब, पाऊस, हत्ती, भाषा, आकाश)
उत्तर (अधिक उदाहरणे): देव, ढग, कागद, कवी, लाडू, देश, वाघ, पक्षी, फोटो, खडू.
४. आपण समजून घेऊ या (अलंकार व त्याचे प्रकार)
प्रश्न: खालील ओळीत कोणत्या अक्षरामुळे अनुप्रास झाला आहे ते सांगा.
(१) प्रश्न: गडद निळे, गडद निळे जलद भरूनि आले ।
उत्तर: ‘द’ आणि ‘ळ’ या अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे.
(२) प्रश्न: कळी कोमल काठावर फुलली । कुंजात कोकिळा कूजन करी ॥
उत्तर: ‘क’ या अक्षराच्या पुनरावृत्तीमुळे.
(३) प्रश्न: माळरानावर मऊ मऊ माती होती.
उत्तर: ‘म’ या अक्षराच्या पुनरावृत्तीमुळे.
प्रश्न: अक्षरांची पुनरावृत्ती होणारी वाक्ये/ओळी शोधा व वहीत लिहा.
उत्तर:
१. चंदूच्या काकाने चंदूच्या काकूला चांदीच्या चमच्याने चटणी चाटवली. (‘च’ ची पुनरावृत्ती)
२. काळ्या कावळ्याने काळ्या काठीवर काव काव केली. (‘क’ ची पुनरावृत्ती)
प्रश्न: खालील ओळी वाचा. ओळीतील यमक दर्शवणाऱ्या शब्दांच्या जोड्या लिहा.
(१) प्रश्न: आला पाऊस आला पाऊस आल्या मोठ्या गारा । स्वच्छ पांढरे अंगण झाले रस्ता भरला सारा ॥
उत्तर: गारा – सारा
(२) प्रश्न: गे मायभू तुझे मी फेडीन पांग सारे । आणीन आरतीला हे सूर्य, चंद्र, तारे ॥
उत्तर: सारे – तारे
(३) प्रश्न: चिरा-चिरा हा घडवावा । कळस कीर्तिचा चढवावा ॥
उत्तर: घडवावा – चढवावा
प्रश्न: पुढील ओळींतील अलंकार ओळखा व लिहा.
(१) प्रश्न: तशाच हिरव्या वेलींवरची जरा निराळी फुले / निर्मळ हृदये, चेहरे हसरे तरी निराळी मुले
उत्तर: यमक अलंकार (फुले – मुले)
(२) प्रश्न: काकूने काकांच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कराकरा कापले.
उत्तर: अनुप्रास अलंकार (‘क’ अक्षराची पुनरावृत्ती)
(३) प्रश्न: सोनसळी सकाळ सुंदर सुगंधाने सजली.
उत्तर: अनुप्रास अलंकार (‘स’ अक्षराची पुनरावृत्ती)
(४) प्रश्न: फिटे अंधाराचे जाळे, झाले मोकळे आकाश । दरीखोऱ्यांतून वाहे, एक प्रकाश प्रकाश ॥
उत्तर: यमक अलंकार (आकाश – प्रकाश)
Also Read: २. पुस्तक माझा गुरू