कडवे १:
अरे खोप्यामधी खोपा
सुगरणीचा चांगला
देखा पिलांसाठी तिनं
झोका झाडाले टांगला ।। १ ।।
अर्थ: सुगरण पक्षाचे घरटे (खोपा) हा सर्व पक्ष्यांच्या घरट्यांमध्ये सर्वात सुंदर आणि उत्कृष्ट असतो. ती सुगरण आपल्या लहान पिल्लांच्या संरक्षणासाठी आणि सुखासाठी झाडाच्या फांदीला झुलणारा सुंदर झोका बांधल्यासारखे हे घरटे टांगते.
कडवे २:
पिलं निजले खोप्यात
जसा झुलता बंगला
तिचा पिलांमधी जीव
जीव झाडाले टांगला ।। २ ।।
अर्थ: जेव्हा तिची पिल्ले त्या घरट्यात शांतपणे झोपतात, तेव्हा ते घरटे एखाद्या झुलणाऱ्या महालासारखे (बंगल्यासारखे) दिसते. सुगरण पक्षाचा संपूर्ण जीव तिच्या पिल्लांमध्ये अडकलेला असतो. पिल्लांच्या सुरक्षिततेसाठी तिचा जीव जणू त्या झाडाला घरट्याच्या रूपाने टांगलेला असतो.
कडवे ३:
खोपा इनला इनला
जसा गिलक्याचा कोसा
पाखराची कारागिरी
जरा देख रे मानसा ।। ३ ।।
अर्थ: तिने विणलेले हे घरटे गिलक्याच्या (दोडक्याच्या) सुकलेल्या कोशासारखे किंवा जाळीसारखे अत्यंत बारीक व मजबूत दिसते. कवयित्री मानवाला उद्देशून म्हणतात की, माणसा, जरा या छोट्याशा पाखराची अफाट कारागिरी आणि कौशल्य डोळे उघडून बघ.
कडवे ४:
तिची उलूशीच चोच
तेच दात तेच ओठ
तुले देले रे देवानं
दोन हात दहा बोटं ।। ४ ।।
अर्थ: सुगरण पक्षाकडे केवळ एक लहानशी (उलूशीच) चोच असते. ती चोच म्हणजेच तिचे दात आणि तिचे ओठ आहेत; तरीही ती इतके अप्रतिम घरटे विणते. याउलट, हे माणसा! देवाने तुला बुद्धीसोबतच काम करण्यासाठी दोन हात आणि दहा बोटे दिली आहेत. एवढी मोठी साधनसामग्री असूनही तू निसर्गातील या छोट्याशा पाखरासारखी सुंदर निर्मिती करू शकत नाहीस, हा मोलाचा संदेश यातून दिला आहे.
कवियत्री – बहिणाबाई चौधरी
(संदर्भ :मराठी बालभारती इयत्ता ६ वी .)
१. आम्हांला हे समजले
प्र. १. एका वाक्यात उत्तरे लिहा. (अ) प्रश्न: सुगरण पक्ष्याने खोपा कोणासाठी बांधला आहे? उत्तर: सुगरण पक्ष्याने आपल्या पिल्लांसाठी खोपा बांधला आहे.
(आ) प्रश्न: खोपा कोठे टांगला आहे? उत्तर: सुगरणीने आपला खोपा झाडाला (झाडाच्या फांदीला) टांगला आहे.
प्र. २. पुढील आकृती पूर्ण करा. प्रश्न: कवितेत खोप्यासाठी आलेल्या उपमा उत्तर: १. झुलता बंगला २. गिलक्याचा कोसा
प्र. ३. खालील ओळींचा भावार्थ तुमच्या शब्दांत लिहा. (अ) प्रश्न: देखा पिलांसाठी तिनं, झोका झाडाले टांगला. उत्तर: सुगरण पक्षीणीने आपल्या लहानग्या पिल्लांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि आरामासाठी झाडाच्या फांदीवर झोक्यासारखा सुंदर खोपा (घरटे) टांगला आहे.
(आ) प्रश्न: तिचा पिलांमधी जीव, जीव झाडाले टांगला. उत्तर: सुगरणीचे आपल्या पिल्लांवर खूप प्रेम आहे. तिची पिल्ले घरट्यात असल्यामुळे तिचा जीव पिल्लांमध्ये आणि पर्यायाने झाडाला टांगलेल्या त्या खोप्यातच सतत अडकलेला असतो.
(इ) प्रश्न: पाखराची कारागिरी, जरा देख रे मानसा. उत्तर: कवयित्री माणसाला उद्देशून सांगते की, हे माणसा, या लहानशा पक्ष्याची घरटे विणण्याची ही सुंदर कारागिरी व कलाकुसर तू थोडी तरी पाहा आणि त्यातून काहीतरी शिक.
(ई) प्रश्न: तुले देले रे देवानं, दोन हात दहा बोटं उत्तर: सुगरण पक्षी केवळ एका छोट्याशा चोचीच्या साहाय्याने इतके सुंदर घरटे विणते, पण हे माणसा, तुला तर देवाने दोन हात आणि दहा बोटे दिली आहेत. त्यामुळे तू या हातांचा उपयोग करून उत्तम नवनिर्मिती केली पाहिजे.
प्र. ४. खालील प्रश्नांची उत्तरे दोन ते तीन वाक्यांत लिहा. (अ) प्रश्न: सुगरणीचा खोपा चांगला आहे, असे कवयित्रीने का म्हटले आहे? उत्तर: सुगरणीने तिचा खोपा अत्यंत कुशलतेने व कलात्मक पद्धतीने विणलेला असतो. तो झाडाला एखाद्या झुलत्या बंगल्यासारखा टांगलेला असतो आणि त्यात तिची पिल्ले अतिशय सुरक्षित राहतात, त्यामुळे तिचा खोपा चांगला आहे असे कवयित्रीने म्हटले आहे.
(आ) प्रश्न: कवयित्रीने पाखरांची कारागिरी कोणत्या शब्दांत वर्णिली आहे? उत्तर: पाखराची कारागिरी वर्णन करताना कवयित्रीने खोप्याला ‘झुलता बंगला’ आणि ‘गिलक्याच्या कोशाची’ उपमा दिली आहे. पक्ष्याकडे दात किंवा हात नसून केवळ एका लहानशा चोचीने तो इतके मजबूत आणि सुंदर घरटे विणतो, या शब्दांत कवयित्रीने या कारागिरीचे वर्णन केले आहे.
२. लिहिते होऊ या
(१) प्रश्न: सुगरण पक्ष्यांकडून आपणांस काय शिकायला मिळते ? उत्तर: सुगरण पक्ष्याकडून आपल्याला अपार कष्ट करण्याची वृत्ती, कामातील एकाग्रता आणि उत्कृष्ट कलाकुसर शिकायला मिळते. तसेच, केवळ एका चोचीच्या साहाय्याने ती घरटे विणते, यावरून देवाने दिलेल्या दोन हातांचा व दहा बोटांचा वापर करून आपणही नवनिर्मिती व चांगली कामे केली पाहिजेत, हा धडा मिळतो.
(२) प्रश्न: सुगरण पक्ष्याच्या खोप्याची रचना इतर पक्ष्यांच्या घरट्यांपेक्षा वेगळी कशी असते ? उत्तर: इतर पक्ष्यांची घरटी सहसा फांद्यांच्या आधारावर उघडी असतात. परंतु, सुगरणीचा खोपा झाडाच्या फांदीला एखाद्या झोक्यासारखा खाली टांगलेला असतो. तो दिसायला गिलक्याच्या वाळलेल्या कोशासारखा जाळीदार आणि आतून एखाद्या सुरक्षित झुलत्या बंगल्यासारखा असतो, ही त्याच्या रचनेची वेगळी व खास वैशिष्ट्ये आहेत.
३. खेळू या शब्दांशी
प्र. १. शब्दांचे वचन बदला.
(अ) प्रश्न: झोका उत्तर: झोके
(आ) प्रश्न: बंगले उत्तर: बंगला
(इ) प्रश्न: झाड उत्तर: झाडे
(ई) प्रश्न: पाखरे उत्तर: पाखरू
प्र. २. खालील शब्दांचा वापर करून वाक्ये तयार करा.
(अ) प्रश्न: सुगरण
उत्तर: सुगरण पक्षी आपले घरटे अतिशय कष्टाने आणि सुंदर विणतो.
(आ) प्रश्न: झोका
उत्तर: बागेत लहान मुले आनंदाने झोका खेळत होती.
(इ) प्रश्न: कारागिरी
उत्तर: अजिंठा-वेरूळची लेणी म्हणजे प्राचीन काळातील मूर्तिकारांची एक अप्रतिम कारागिरी आहे.
(ई) प्रश्न: चोच
उत्तर: पोपटाची चोच लाल रंगाची आणि बाकदार असते.
कवियत्री परिचय
बहिणाबाई चौधरी या मराठी साहित्यातील एक अत्यंत महत्त्वाच्या आणि अद्वितीय कवयित्री होत्या. त्यांचा जन्म जळगाव जिल्ह्यातील असोदे या गावी एका शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्या अजिबात शिकलेल्या नव्हत्या, म्हणजेच त्या निरक्षर होत्या; परंतु त्यांना निसर्गाने अफाट प्रतिभेची देणगी दिली होती. त्यांनी रचलेल्या सर्व कविता या त्यांच्या शेतीकाम, घरकाम, कौटुंबिक जीवन आणि अवतीभवतीचा निसर्ग यांमधून उत्स्फूर्तपणे सुचलेल्या होत्या.
त्या स्वतः कविता लिहू शकत नसल्यामुळे, त्यांनी गायलेल्या या ओव्या आणि कविता त्यांचे सुपुत्र सोपानदेव चौधरी यांनी लिहून ठेवल्या. बहिणाबाईंच्या निधनानंतर आचार्य अत्रे यांच्या प्रयत्नांमुळे ‘बहिणाबाईंची गाणी’ हा त्यांचा काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाला आणि त्यांच्या अफाट प्रतिभेची ओळख संपूर्ण महाराष्ट्राला झाली.
बहिणाबाईंच्या कवितांची भाषा ही प्रामुख्याने खानदेशी आणि अहिराणी बोली आहे, ज्यामध्ये कमालीचा गोडवा आणि जिवंतपणा आढळतो. त्यांच्या कवितांमध्ये मानवी जीवनाचे अतिशय सखोल आणि साधे तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. “अरे संसार संसार, जसा तवा चुल्ह्यावर, आधी हाताले चटके, तव्हा मिळते भाकर” या त्यांच्या प्रसिद्ध ओळींमधून त्यांनी मानवी जीवनातील कष्टाचे आणि संसाराचे वास्तव अतिशय सोप्या शब्दांत मांडले आहे.
माणसाने कसे जगावे, निसर्गाशी कसे एकरूप व्हावे आणि सुख-दुःखाला कसे सामोरे जावे, याचे उत्तम मार्गदर्शन त्यांच्या काव्यातून मिळते. एक निरक्षर शेतकरी महिला असूनही त्यांनी मराठी साहित्याला दिलेले योगदान अतुलनीय आहे, म्हणूनच आजही त्यांचे नाव मराठी मनात आदराने घेतले जाते.
Also Read: ६. राष्ट्रध्वज माझा अभिमान