तर काय होईल ?
१. प्रश्न: झाडाच्या फांदीला मधमाश्यांचे मोठे पोळे आहे. काही मुलांनी त्या झाडाखाली शेकोटी पेटवली.
उत्तर: शेकोटीच्या धुरामुळे आणि उष्णतेमुळे मधमाश्यांना धोका जाणवेल. सजीवांच्या चेतनाक्षमतेनुसार (प्रतिसाद), मधमाश्या पोळे सोडून उडून जातील किंवा स्वसंरक्षणार्थ खाली असलेल्या मुलांवर हल्ला करतील (चावतील).
२. प्रश्न: कोंबड्या आणि त्यांची पिल्ले दाणे टिपत आहेत. तेथे जवळपास मांजर किंवा साप आला.
उत्तर: मांजर किंवा सापाला पाहताच धोक्याची जाणीव (चेतनाक्षमता) होऊन कोंबडी आपल्या पिल्लांना वाचवण्यासाठी विशिष्ट आवाज करेल आणि पिल्ले तिच्या पंखाखाली लपतील किंवा ते सर्वजण सुरक्षित जागी पळून जातील.
३. प्रश्न: कोरड्या मातीच्या ढिगावर एका बाजूला थोडे पाणी टाकले. जिवंत गांडूळ ओलसर मातीच्या कडेला कोरड्या मातीवर ठेवले.
उत्तर: गांडूळ कोरड्या मातीवरून ओलसर मातीच्या दिशेने हालचाल करेल. कारण सजीव ओलावा, प्रकाश, अंधार यांसारख्या चेतनांना नेहमी प्रतिसाद देतात.
४. प्रश्न: इमारतीजवळच्या मैदानात आणि तारांवर बरीच कबुतरे आहेत. तेथे अचानक फटाक्याचा मोठा आवाज झाला.
उत्तर: फटाक्याच्या मोठ्या आवाजामुळे (चेतना) घाबरून सर्व कबुतरे तत्काळ आकाशात उडून जातील (प्रतिसाद).
५. प्रश्न: पाळण्यात ठेवलेल्या लहान बाळाला भूक लागली किंवा त्याचे कपडे ओले झाले.
उत्तर: भूक लागल्याची किंवा कपडे ओले झाल्याची जाणीव (चेतना) होताच बाळ रडू लागेल (प्रतिसाद).
६. प्रश्न: कमळाच्या कळ्या रात्री मिटलेल्या होत्या. सूर्य उगवल्यानंतर त्या कळ्यांवर ऊन पडले.
उत्तर: सूर्यप्रकाश पडताच कमळाच्या कळ्या उमलतील आणि त्यांच्या पाकळ्या सुट्या होऊन फूल तयार होईल (वनस्पतींचा सूर्यप्रकाशाला प्रतिसाद).
७. प्रश्न: सूर्य मावळला, अनेक पक्षी घरट्यांकडे परत आले. रात्रभर झाडावर शांत झोपले. पहाट झाली, पूर्व दिशेच्या क्षितिजाजवळ लालसर उजेड दिसू लागला.
उत्तर: पहाटेचा उजेड पाहताच पक्षी जागे होतील, चिवचिवाट सुरू करतील आणि अन्नाच्या शोधासाठी घरट्याबाहेर उडून जातील.
विभाग २: विचार करा
१. प्रश्न: स्वतःची जागा कधीच सोडू न शकणारे काही सजीव असतील का ?
उत्तर: होय, वनस्पती हे असे सजीव आहेत जे स्वतःची जागा कधीच सोडू शकत नाहीत.
२. प्रश्न: काही वेळा काचेचे किंवा मातीचे भांडे, लाकडी वस्तू यांचा टवका पडतो. काही भागातील तुकडा तुटतो. त्यानंतर काही दिवसांनी ती वस्तू आधीसारखी होते का ?
उत्तर: नाही, ती वस्तू पुन्हा आधीसारखी होत नाही. कारण काचेचे भांडे किंवा लाकडी वस्तू निर्जीव असतात. त्यांच्यामध्ये स्वतःहून वाढ होण्याची किंवा तुटलेला भाग भरून येण्याची (पुनर्निर्मितीची) क्षमता नसते.
विभाग ३: स्वाध्याय
(१) प्रश्न: रिकाम्या जागी योग्य शब्द सुचवा.
उत्तर: (अ) प्रत्येक सजीव स्वतः सारखे आणखी सजीव निर्माण करतो याला प्रजनन म्हणतात. (ब) वाढ आणि प्रजनन ही सजीवांची प्रमुख लक्षणे आहेत. (क) अन्नामुळे होणारी सजीवांची वाढ आणि विकास यांना सजीवाचे पोषण (किंवा लक्षण) असे म्हणतात. (ड) सजीवांचे शरीर पेशीं चे बनलेले असते.
(२) प्रश्न: पक्षी, मासे, जनावरे, हालचाल करून स्वतःची जागा बदलू शकतात. पालापाचोळा तसेच ट्रॅक्टर, बैलगाडीसारखी वाहने त्यांच्या जागा बदलू शकतात. या दोन्ही प्रकारच्या हालचालीत महत्त्वाचे फरक कोणते ?
उत्तर: पक्षी, मासे, जनावरे हे सजीव आहेत. ते अन्नासाठी, निवाऱ्यासाठी किंवा संरक्षणासाठी स्वतःहून हालचाल करतात. याउलट, पालापाचोळा, ट्रॅक्टर, बैलगाडी या निर्जीव वस्तू आहेत. निर्जीव वस्तू स्वतःहून जागा बदलू शकत नाहीत; वाऱ्यासारख्या नैसर्गिक बाह्य बलामुळे किंवा मानवाच्या प्रयत्नांमुळे त्यांची हालचाल होते.
(३) प्रश्न: अनेक रोगांचे जंतू अतिशय सूक्ष्म असतात. ते नुसत्या डोळ्यांनी न दिसण्याइतके लहान असतात. एवढ्या लहान सजीवांचे प्रजनन होत असेल का ? तुम्हाला काय वाटते? हे कशावरून ठरवले ते सांगा.
उत्तर: होय, रोगजंतू अतिशय सूक्ष्म असले तरी ते सजीव आहेत, त्यामुळे त्यांचे प्रजनन नक्कीच होते. जंतू शरीरात गेल्यावर ते वेगाने वाढतात आणि संसर्ग निर्माण करून माणसाला आजारी पाडतात. या वाढत्या संख्येवरून सूक्ष्मजीवांचे प्रजनन होते हे समजते.
(४) प्रश्न: सजीवांना भोवतालच्या परिस्थितीची जाणीव असते हे उंदीर, मांजर, कुत्रा यांच्या वागण्यांवरून स्पष्ट करा. वेगवेगळ्या प्रसंगात ते कसे वागतात याचे अनुभव, निरीक्षणे लिहा.
उत्तर: सजीवांना भोवतालच्या परिस्थितीची जाणीव असते (याला चेतनाक्षमता म्हणतात).
- उंदीर: मांजरीची चाहूल लागताच उंदीर स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी तात्काळ बिळात पळून जातो.
- मांजर: अंधारातही मांजरीला अन्नाचा किंवा उंदराचा वास येतो. डोळ्यांवर उजेड पडल्यावर मांजरीचे डोळे चमकतात आणि बाहुल्या लहान होतात.
- कुत्रा: अनोळखी माणूस दिसला की कुत्रा भुंकतो, तर मालक दिसला की तो शेपटी हलवून आनंद व्यक्त करतो. फटाक्यांचा आवाज झाला की कुत्रा घाबरून सुरक्षित जागी लपतो.
(५) प्रश्न: प्राण्यांच्या हालचालींचे सुचतील तेवढे वेगवेगळे प्रकार आणि त्या प्रकारांनी हालचाल करणारे प्राणी यांच्या यादया करा.
उत्तर:
- चालणे / धावणे: गाय, कुत्रा, मांजर, वाघ, सिंह.
- उड्या मारणे: बेडूक, कांगारू, ससा, माकड.
- पोहणे: मासा, कासव, मगर.
- उडणे: चिमणी, कावळा, पोपट, फुलपाखरू, डास.
- सरपटणे / रांगणे: साप, पाल, सरडा, गोगलगाय, गांडूळ.
(६) प्रश्न: वनस्पतींना चेतनाक्षमता असते हे ज्यावरून समजते अशी सुचतील तेवढी तुमची निरीक्षणे आणि अनुभव लिहा.
उत्तर:
- लाजाळूचे झाड: लाजाळूच्या पानांना स्पर्श केल्यास ती पाने लगेच मिटतात.
- सूर्यफूल: सूर्यफुलाचे फूल नेहमी प्रकाशाच्या (सूर्याच्या) दिशेने वळते.
- वेलींची वाढ: वेलींना आधार दिल्यास त्या आधाराच्या दिशेने वळतात.
- पाने व कळ्या मिटणे/उमलणे: सूर्य मावळल्यावर काही झाडांची पाने आपोआप मिटतात (उदा. आवळा, बाभूळ) आणि सूर्य उगवल्यावर कमळाच्या कळ्या उमलतात.
- मुळांची वाढ: वनस्पतींची मुळे नेहमी जमिनीत पाण्याच्या (ओलाव्याच्या) बाजूला अधिक वाढतात.
(७) प्रश्न: कासवे बराच काळ पाण्यात राहतात. थोड्या थोड्या वेळानंतर ती पाण्याच्या पृष्ठभागावर येऊन डोके पाण्याबाहेर का काढतात? मासे मात्र असे करत नाहीत. का?
उत्तर: कासवे हवेतील ऑक्सिजन श्वासोच्छ्वासाद्वारे घेतात. म्हणून पाण्याखाली बराच काळ राहिल्यानंतर श्वास घेण्यासाठी कासवे थोड्या थोड्या वेळाने डोके पाण्याबाहेर काढतात. याउलट, माशांना श्वसनासाठी कल्ले असतात, ज्यामुळे ते पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन थेट घेऊ शकतात; त्यामुळे त्यांना श्वास घेण्यासाठी पाण्याबाहेर यावे लागत नाही.
(८) प्रश्न: खाली बेडकाचा जीवनक्रम उलटसुलट क्रमाने दिलेला आहे. तो क्रमाने येण्यासाठी चौकटीत योग्य क्रमांक दया.
उत्तर: (पुस्तकातील चित्रांनुसार योग्य क्रम) १) अंडी २) टॅडपोल (शेपूट असलेली अळी अवस्था) ३) पाय फुटलेला टॅडपोल ४) पूर्ण वाढ झालेला बेडूक
(९) प्रश्न: सजीव आणि निर्जीव यांच्या लक्षणांच्या आधारे खालील उदाहरणांचे सजीव आणि निर्जीव असे गट करा. (दगड, फुलपाखरू, सायकल, पुस्तक, मासा, हवा, झाड, पतंग, बस)
उत्तर:
- सजीव गट: फुलपाखरू, मासा, झाड.
- निर्जीव गट: दगड, सायकल, पुस्तक, हवा, पतंग, बस.
(१०) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(अ) प्रश्न: दुष्काळात पुरेसा चारा आणि पाणी न मिळाल्याने जनावरांवर कोणते परिणाम होतात ?
उत्तर: प्रत्येक सजीवाला ऊर्जा आणि वाढीसाठी अन्नाची व पाण्याची गरज असते. दुष्काळात पुरेसा चारा आणि पाणी न मिळाल्याने जनावरांचे योग्य पोषण होत नाही. त्यांच्या शरीराची वाढ खुंटते, ती अशक्त होतात आणि प्रसंगी तहान-भुकेमुळे मृत्यूमुखी पडतात.
(आ) प्रश्न: वाघाचा बछडा मोठा होतो, त्याचाही विकास होतो का? हे विधान स्पष्ट करा.
उत्तर: होय, वाघाचा बछडा मोठा होताना त्याचा विकासही होतो. सजीवांच्या शरीराच्या आकारात, उंचीत आणि वजनात होणारी वाढ म्हणजे ‘वाढ’ होय. बछड्याच्या शरीराची वाढ होताना त्याच्या कार्यक्षमतेत, बुद्धीत आणि शिकार करण्याच्या कौशल्यांमध्ये जी वृद्धी होते, त्याला ‘विकास’ म्हणतात.
Also Read:१. लक्षणे सजीवांची