१. आम्हांला हे समजले
प्र. १. आकृती पूर्ण करा.
(अ) प्रश्न: तालवाद्ये उत्तर: मृदंग, ढोल, ताशा, हलगी, खंजिरी, घडा, झांजा, टाळ, टिपऱ्या, घुंगरू, डफ.
(आ) प्रश्न: पंजाबमधील भांगडा नृत्यासाठीचा पोशाख
उत्तर: भडक रंगांचे कपडे, कंबरेभोवती तांबड्या, हिरव्या, निळ्या, पिवळ्या रंगांचे पंचे, अंगात पांढरे अंगरखे, त्यावर रंगीत जरीची जाकिटे आणि डोक्यावर रंगीत रुमाल.
प्र. २. तुलना करा.
प्रश्न: माडिया जमातीच्या लोकांचे शेतकरी नृत्य आणि बिहारमधील आदिवासी नृत्य
उत्तर:
- माडिया जमातीचे नृत्य (छत्तीसगड): येथील लोक डोक्यावर उंच पिसांची शिडे खोवतात. त्याखाली बैलांची शिंगे लावतात आणि कपाळावर माळा बांधून, हातात खूप लांबीचे मृदंग घेऊन नाच करतात. हे नृत्य पेरणीच्या व सणासुदीच्या वेळी करतात.
- बिहारमधील आदिवासी नृत्य: स्त्रिया परकरासारखा एक लेहंगा नेसतात आणि गळ्यात चांदीचे जड दागिने घालतात. पुरुष आखूड धोतर नेसून कंबरेला एक कापड बांधून सोग्यासारखा पट्टा पुढे सोडतात, डोक्याला रंगीत फडके बांधून त्यात पिसे खोवतात व ढोलके वाजवतात.
प्र. ३. पुढील लोकनृत्यांचे थोडक्यात वर्णन करा.
(अ) प्रश्न: रास नृत्य- उत्तर: गुजरातमधील या नृत्यात अंगात पिवळ्या रंगाचा चुणीदार अंगरखा, पायात तंग चुडीदार पायजमा, कमरेला तांबडा शेला, डोक्यावर तांबडी टोपी आणि हातात टाळ अगर टिपऱ्या घेऊन लोक नाचतात. एकदोघे जण मध्ये झांज, एकतारी व मुरली वाजवतात आणि बाकीचे त्यांच्याभोवती वर्तुळात फिरत नाचतात.
(आ) प्रश्न: भांगडा नृत्य- उत्तर: पंजाबमधील या नृत्यासाठी लोक भडक रंगांचे कपडे, रंगीत पंचे, पांढरे अंगरखे, रंगीत जरीची जाकिटे आणि डोक्यावर रंगीत रुमाल बांधतात. अशा वेळी ते चिमट्याप्रमाणे दिसणाऱ्या लोखंडी वाद्याचा व ढोलाचा उपयोग करत नाचतात.
(इ) प्रश्न: दिंडी नृत्य- उत्तर: महाराष्ट्रात वारकरी मंडळ हे नृत्य करतात. मृदंग, वीणा, टाळ अशा वाद्यांच्या साथीवर अतिशय एकचित्ताने भजन करत नाचतात. अभंग म्हणताना ही मंडळी एकदा डावीकडे व एकदा उजवीकडे वळून मोठ्या ढंगदार रीतीने तालावर टाळ्या वाजवत नाचतात.
प्र. ४. तीन ते चार वाक्यांत उत्तरे लिहा.
(अ) प्रश्न: महाराष्ट्रातील ‘दिंडी नृत्य’ व गुजरातमधील ‘रास-नृत्य’ यांची वैशिष्ट्ये लिहा.
उत्तर: ‘दिंडी नृत्यात’ वारकरी मृदंग, वीणा व टाळांच्या गजरात भजन करत आणि अभंग म्हणत डावी-उजवीकडे वळून टाळ्या वाजवत ढंगदारपणे नाचतात. तर ‘रास-नृत्य’ हे टिपऱ्या आणि टाळ घेऊन केले जाते, ज्यात काही लोक मध्ये झांज व मुरली वाजवतात आणि बाकीचे लोक पारंपारिक गुजराती वेशभूषा करून त्यांच्याभोवती वर्तुळात फिरत नाचतात.
(आ) प्रश्न: छत्तीसगडमधील बस्तर भागातील माडिया जमातीच्या शेतकऱ्यांच्या लोकनृत्याचे वर्णन करा.
उत्तर: माडिया जमातीचे लोक पेरणीच्या आणि सणासुदीच्या वेळी हे नृत्य करतात. ते डोक्यावर उंच पिसांची शिडे आणि बैलांची शिंगे खोवतात, कपाळावर माळा बांधतात आणि हातात खूप लांबीचे मृदंग घेऊन अतिशय गमतीदार नाच करतात.
(इ) प्रश्न: लोकनृत्यातून कोणकोणत्या गोष्टी शिकायला मिळतात ?
उत्तर: लोकनृत्यातून माणसे मोकळ्या मनाने एकमेकांत मिसळायला शिकतात. कशाचाही भेदभाव न ठेवता आणि वयाचे बंधन न मानता एका तालात आणि एका विचाराने जगण्याची व वाडवडिलांची शिकवण जोपासण्याची प्रेरणा यातून मिळते.
(ई) प्रश्न: भारत देश लोकनृत्याच्या दृष्टीने श्रीमंत आहे, असे लेखिकेने का म्हटले ?
उत्तर: भारतात स्त्रियांची, पुरुषांची आणि स्त्री-पुरुषांची एकत्रित अशी अनेक प्रकारची लोकनृत्ये आहेत. गावोगावची, प्रांताप्रांतांची आणि देशादेशांची पद्धत व वैशिष्ट्ये निराळी आहेत; जसे झिम्मा, फुगडी, गरबा, भांगडा, रास-नृत्य इत्यादी, त्यामुळे लेखिकेने भारताला लोकनृत्याच्या दृष्टीने श्रीमंत म्हटले आहे.
प्र. ५. पुढील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा.
(अ) प्रश्न: लोकनृत्याचे प्रकार सांगा.
उत्तर: दिंडी-नृत्य, रास-नृत्य, भांगडा-नृत्य, आदिवासी लोकनृत्य, फुगडी, झिम्मा, गरबा, फेर, पांगी, गोफनृत्य आणि बांबूनृत्य हे लोकनृत्याचे काही प्रमुख प्रकार आहेत.
(आ) प्रश्न: लोकनृत्याच्या वेळी कोणकोणती वाद्ये वाजवली जातात ?
उत्तर: लोकनृत्याच्या वेळी मृदंग, ढोल, ताशा, हलगी, खंजिरी, घडा, झांजा, टाळ, टिपऱ्या, घुंगरू, डफ, एकतारी, मुरली, सनई आणि सारंगी ही वाद्ये वाजवली जातात.
(इ) प्रश्न: भांगडा नृत्य प्रेक्षणीय का वाटते ?
उत्तर: भांगडा नृत्य करणाऱ्यांचा भडक रंगांचा पोशाख, जरीची जाकिटे, रंगीत रुमाल आणि चिमट्यासारखे लोखंडी वाद्य व ढोलाच्या तालावर केलेला उत्साहपूर्ण नाच यामुळे हे नृत्य अत्यंत प्रेक्षणीय वाटते.
प्र. ६. पुढील शब्दांवरून लोकनृत्यप्रकार ओळखा.
(अ) प्रश्न: मृदंग-वीणा, अभंग उत्तर: दिंडी नृत्य (आ) प्रश्न: तांबडा रुमाल, टिपऱ्या उत्तर: रास-नृत्य (इ) प्रश्न: रंगीत रुमाल, रंगीत पंचे उत्तर: भांगडा नृत्य
(ई) प्रश्न: बैलांची शिंगे, कवड्यांच्या माळा उत्तर: माडिया जमातीचे शेतकरी लोकनृत्य
२. विचार करा व सांगा
प्र. १. प्रश्न: सण-उत्सव साजरे केल्याने आपल्या जीवनात कोणते सकारात्मक बदल घडतात ते सांगा.
उत्तर: सण-उत्सव साजरे केल्यामुळे दैनंदिन जीवनातील ताणतणाव दूर होऊन मनाला आनंद आणि उत्साह मिळतो. सर्व लोक एकत्र आल्यामुळे समाजात आपुलकी, एकोपा आणि बंधुत्वाची भावना वाढीस लागते.
प्र. २. प्रश्न: सणांमुळे आपल्या संस्कृतीचे जतन कसे होते याबाबत विचार व्यक्त करा.
उत्तर: सणांच्या माध्यमातून आपण आपल्या वाडवडिलांनी सुरू केलेल्या परंपरा, चालीरीती, लोककला आणि लोकनृत्ये पार पाडतो. या गोष्टी नव्या पिढीपर्यंत पोहोचतात आणि आचरणात आणल्या जातात, त्यामुळे आपोआपच आपल्या समृद्ध संस्कृतीचे जतन व संवर्धन होते.
३. खेळू या शब्दांशी
प्र. १. समानार्थी शब्द लिहा.
(अ) प्रश्न: आनंद उत्तर: हर्ष / मोद
(आ) प्रश्न: धरणी उत्तर: पृथ्वी / धरती
(इ) प्रश्न: वारा उत्तर: पवन / मारुत
(ई) प्रश्न: पाय उत्तर: पद / चरण
प्र. २. खालील वाक्प्रचारांचा अर्थ सांगून वाक्यांत उपयोग करा.
(अ) प्रश्न: अचंबा वाटणे
- अर्थ: खूप नवल किंवा आश्चर्य वाटणे.
- वाक्य: लहानग्या सार्थकने पाठ न पाहता पूर्ण कविता म्हटलेली पाहून सर्वांना अचंबा वाटला.
(आ) प्रश्न: तहानभूक हरपणे
- अर्थ: एखाद्या गोष्टीत इतके मग्न होणे की खाण्यापिण्याचीही शुद्ध नसणे.
- वाक्य: दिवाळीच्या सुट्टीत नवीन मिळालेले गोष्टींचे पुस्तक वाचताना राजची तहानभूक हरपली.
(इ) प्रश्न: एकजीव होणे
- अर्थ: एखाद्या गोष्टीत किंवा प्रसंगात पूर्णपणे समरस होणे / एकरूप होणे.
- वाक्य: सुमधुर संगीताची मैफल ऐकताना सर्व श्रोते त्या संगीतात पूर्णपणे एकजीव झाले होते.
४. शोध घेऊ या
प्र. १. प्रश्न: आसाम राज्यात ‘बिहू’ सणाच्या वेळी बिहू-नृत्य सादर केले जाते. आंतरजालाचा वापर करून याविषयी अधिक माहिती मिळवा.
उत्तर: ‘बिहू’ हे आसाम राज्यातील सर्वात लोकप्रिय आणि प्रमुख लोकनृत्य आहे. आसाममध्ये वर्षातून तीन वेळा बिहू सण साजरा केला जातो, ज्याचा संबंध मुख्यत्वे शेतीच्या हंगामाशी (पेरणी व सुगी) असतो. बिहू नृत्यामध्ये स्त्री आणि पुरुष पारंपारिक रंगीबेरंगी आसामी पोशाख घालून अत्यंत वेगाने आणि चपळतेने नृत्य करतात. या नृत्यामध्ये ढोल, ताल, गोगोना आणि ‘पेपा’ (म्हशीच्या शिंगापासून बनवलेले वाद्य) या वाद्यांचा वापर केला जातो.
प्र. २. प्रश्न: तुम्ही पाहिलेली तालवाद्ये व सूरवाद्ये यांची सचित्र माहिती आंतरजालाचा वापर करून मिळवा. (उदाहरणे)
उत्तर:
- तालवाद्ये: ज्या वाद्यांवर थाप मारून किंवा बडवून ताल निर्माण केला जातो त्यांना तालवाद्ये म्हणतात. उदा. ढोल, तबला, डफ, मृदंग, ताशा.
- सूरवाद्ये: ज्या वाद्यांतून स्वर किंवा सूर निर्माण केले जातात त्यांना सूरवाद्ये म्हणतात. उदा. बासरी, सनई, एकतारी, पेटी (हार्मोनियम), वीणा.(विद्यार्थ्यांनी या वाद्यांची चित्रे इंटरनेटवरून शोधून आपल्या वहीत चिकटवावीत.)
लेखक परिचय
डॉ. सरोजिनी बाबर (७ जानेवारी १९२० – २० एप्रिल २००८) या महाराष्ट्रातील एक प्रख्यात मराठी लेखिका, लोकसाहित्याच्या थोर अभ्यासक आणि कुशल राजकारणी होत्या. त्यांचा जन्म सांगली जिल्ह्यातील बागणी या गावी एका सुशिक्षित कुटुंबात झाला होता. त्यांचे वडील कृ. भा. बाबर (अण्णा) हे स्वतः लेखक असल्याने सरोजिनीबाईंना घरातूनच साहित्याचा वारसा लाभला. बालपणीच पोलिओची बाधा झाल्यामुळे त्यांच्या पायात दोष निर्माण झाला होता, तरीही त्यांनी अत्यंत जिद्दीने आणि चिकाटीने आपले उच्च शिक्षण पूर्ण केले. साहित्यासोबतच त्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीत आणि नंतर संसदीय राजकारणातही सक्रिय सहभाग घेतला होता.
त्यांनी महाराष्ट्राची लोककला, लोकसंस्कृती आणि दुर्मिळ लोकसाहित्य यांचे संकलन व संपादन करून ते जिवंत ठेवण्यात अत्यंत मोलाचे योगदान दिले. त्यांनी तब्बल ३२ वर्षे ‘महाराष्ट्र राज्य लोकसाहित्य समितीचे’ अध्यक्षपद भूषवले आणि ग्रामीण भागातील लोककथा, ओव्या, गाणी, म्हणी व सणांचे साहित्य एकत्र करून ग्रंथांच्या रूपाने जतन केले. त्यांनी ‘मराठीतील स्त्रीधन’, ‘भोंडला भुलाबाई’, ‘माहेरचा चंद्र’, ‘चिंचेची पत्रावळी’, ‘डोंगरची मैना’ यांसारखी अनेक प्रसिद्ध पुस्तके लिहिली, तसेच सर्वसामान्यांच्या शिक्षणासाठी ‘समाज-शिक्षण माला’ हे मासिक अनेक वर्षे यशस्वीपणे चालवले.
राजकीय क्षेत्रातही त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाचा मोठा ठसा उमटवला. १९५२ मध्ये त्या वाळवा-शिराळा मतदारसंघातून मुंबई विधानसभेवर निवडून आलेल्या आपल्या भागातील पहिल्या महिला आमदार ठरल्या. त्या महाराष्ट्र विधानसभा (१९५२-५७), महाराष्ट्र विधानपरिषद (१९६४-६६) आणि भारतीय राज्यसभा (१९६८-१९७४) या तिन्ही सभागृहांच्या सदस्या राहिलेल्या महाराष्ट्रातील मोजक्या नेत्यांपैकी एक होत्या. त्यांनी विविध समित्यांवर काम करून महिलांच्या हक्कासांठी आणि सक्षमीकरणासाठी आयुष्यभर कार्य केले. मराठी संस्कृती आणि लोकसाहित्यातील हा ‘दीपस्तंभ’ २० एप्रिल २००८ रोजी पुण्यात वयाच्या ८७ व्या वर्षी अनंतात विलीन झाला.
Also Read:९. गीत मराठी गाऊ या