२. मापन

विभाग १: विचार करा

१. प्रश्न: वर्गखोली, हातरुमाल, साडी, खेळाचे मैदान यांची लांबी कोणकोणत्या एककांनी मोजणार?

उत्तर:

• वर्गखोलीची आणि खेळाच्या मैदानाची लांबी ‘मीटर’ (m) या एककात मोजतात.
• हातरुमालाची लांबी ‘सेंटीमीटर’ (cm) या एककात मोजतात.
• साडीची लांबी ‘मीटर’ (m) या एककात मोजतात.

२. प्रश्न: वही, वर्तमानपत्र व पेन्सील यांची जाडी मोजण्यासाठी कोणती साधने वापरणार ?

उत्तर: वही, वर्तमानपत्र व पेन्सील यांची जाडी मोजण्यासाठी अतिशय लहान व अचूक मापन करणाऱ्या ‘व्हर्निअर कॅलिपर’ (Vernier Caliper) किंवा ‘स्क्रू गेज’ (Screw Gauge) या साधनांचा वापर करावा लागेल.

३. प्रश्न: तुम्ही तापमापी घेऊन मैदानात उभे आहात. तुम्ही कुठल्याही पदार्थांचे तापमान मोजत नसाल, तेव्हा तापमापी कशाचे तापमान दाखवेल ?

उत्तर: अशा वेळी तापमापी मैदानावरील सभोवतालच्या हवेचे (वातावरणाचे) तापमान दाखवेल.

४. प्रश्न: झाडाच्या पानाचे तापमान मोजण्यासाठी काय करावे ?

उत्तर: झाडाच्या पानाचे तापमान मोजण्यासाठी इन्फ्रारेड तापमापी (Infrared Thermometer) वापरता येईल, कारण या साधनाने कोणत्याही वस्तूला प्रत्यक्ष स्पर्श न करता दुरूनच त्याचे तापमान अचूकपणे मोजता येते.

विभाग २: स्वाध्याय

(१) प्रश्न: रिकाम्या जागी योग्य शब्द सुचवा.

उत्तर:

(१) तापमान मोजण्याचे साधन म्हणजे तापमापी होय.

(२) मानवी शरीराचे सामान्य तापमान सुमारे ३७ अंश सेल्सिअस असते.

(३) एखाद्या स्थिर बिंदूपासून अंतर मोजताना तो बिंदू म्हणजे संदर्भबिंदू होय.

(४) १ मीटर = १०० सेंटीमीटर.

(५) तापमापीच्या काचेच्या फुग्यात रंगीत अल्कोहोल भरलेला असतो. (६) तापमानाचे SI एकक केल्व्हीन (K) आहे.

(२) प्रश्न: खालील मापनासाठी कोणते उपकरण वापराल ? योग्य साधनाचे नाव सांगा.

उत्तर:

(१) पेन्सिलीची किंवा पेनची लांबी: मोजपट्टी (कंपासपेटीतील).

(२) स्वतःची उंची: मोजमापाचा टेप किंवा मीटरपट्टी.

(३) आसपासच्या मोठ्या झाडाच्या बुंध्याचा घेर: मीटरटेप (शिवणकामात वापरतात तसा मोजमापाचा वक्र टेप).

(४) खोडरबरची जाडी: व्हर्निअर कॅलिपर (किंवा कंपासपेटीतील मोजपट्टीच्या साहाय्याने मिलिमीटरमध्ये).

(३) प्रश्न: माझी जोडी सांगा

उत्तर:

(१) लांबीचे SI एकक — (इ) मीटर.

(२) संशोधनासाठीच्या प्रयोगात वापरले जाणारे तापमानाचे एकक — (ई) केल्व्हीन.

(३) हाताच्या वितीच्या साहाय्याने मापन — (आ) अप्रमाणित लांबीमापन.

(४) तापमापीतील लाल रंगाचा द्रव — (अ) अल्कोहोल.

(४) प्रश्न: खालील विधाने सत्य की असत्य ते लिहा.

उत्तर:

(अ) १ किमी = १०० सेमी. — असत्य. (कारण १ किलोमीटर म्हणजे १००० मीटर असते).

(आ) लांबी मापनासाठी मोजपट्टी व मीटरटेप या दोन साधनांचा वापर केल्यास टेबलाची लांबी वेगवेगळी येते. — असत्य. (प्रमाणित मापनात सर्व साधनांची एकके समान असतात, त्यामुळे मापन सारखेच येते).

(इ) डिजिटल तापमापी प्रयोगशाळेत उकळत्या पाण्याचे तापमान मोजण्यासाठी वापरतात. — असत्य. (डिजिटल तापमापी ३५°C ते ४२°C मर्यादेचा असतो आणि तो शरीराचे तापमान मोजण्यासाठी वापरतात; प्रयोगशाळेतील तापमापी वेगळा असतो).

(ई) निरीक्षणातील दोषामुळे तापमान नोंदवताना चूक होवू शकते. — सत्य. (तापमापीतील द्रवाची पातळी डोळ्यांसमोर सरळ न ठेवल्यास वाचनात चूक होऊ शकते).

(उ) केवळ स्पर्शाने वस्तूचे अचूक तापमान सांगता येते. — असत्य. (स्पर्शाने फक्त गरम किंवा थंडपणाचा अंदाज येतो; अचूक तापमानासाठी तापमापीची गरज असते).

(५) प्रश्न: खालील एककांची मोठ्यापासून लहान एककापर्यंत योग्य क्रमाने मांडणी करा.

(अ) १ से.मी. (ब) १ कि.मी. (क) १ मि.मी. (ड) १ मी.

उत्तर: सर्वांत मोठ्या एककापासून लहान एककापर्यंतचा योग्य क्रम पुढीलप्रमाणे:

(ब) १ कि.मी. > (ड) १ मी. > (अ) १ से.मी. > (क) १ मि.मी.

(६) प्रश्न: कंपास पेटीमधील मोजपट्टीच्या साहाय्याने मोजता येईल अशी कमीतकमी लांबी किती ?

उत्तर: कंपास पेटीमधील मोजपट्टीवर १ सेंटीमीटरचे १० समान भाग केलेले असतात, त्यामुळे या पट्टीने कमीतकमी १ मिलिमीटर (१ mm) एवढी लांबी मोजता येते.

(७) प्रश्न: खालील मापन करताना तुम्ही कोणते एकक वापरणार?

उत्तर: (अ) पुस्तकाची लांबी: सेंटीमीटर (cm). (आ) किल्लीची जाडी: मिलिमीटर (mm).

(इ) नागपूर आणि मुंबई या शहरांमधील अंतर: किलोमीटर (km). (ई) कापडाची लांबी: मीटर (m).

(८) प्रश्न: प्रमाणित मापन साधनांची आवश्यकता का असते ?

उत्तर:

• पूर्वीच्या काळी लांबी मोजण्यासाठी अंगुल, वित, पावले, मुठी अशी अप्रमाणित एकके वापरली जात असत.
• प्रत्येक व्यक्तीची शरीरयष्टी वेगळी असल्याने, व्यक्तीनुसार या मापनात फरक येत असे.
• अशा वेगवेगळ्या मापांमुळे व्यापारात आणि इतर अनेक कामांमध्ये मोठ्या अडचणी येत असत.
• हा गोंधळ टाळण्यासाठी आणि सगळ्यांचे मापन जगभर एकसमान व अचूक यावे यासाठी समान एककांची व प्रमाणित मापन साधनांची आवश्यकता असते.

(९) प्रश्न: अंतर, वजन, आकारमान मोजण्यासाठी तुमच्या परिसरात पूर्वी वापरत असलेल्या मापांची माहिती मिळवा.

उत्तर: प्राचीन व पूर्वीच्या काळात लांबी किंवा अंतर मोजण्यासाठी प्रामुख्याने *अंगुल, मुष्टी (मूठ), हस्त, वित, पावले आणि क्युबिट यांसारखी मानवी शरीराच्या अवयवांवर आधारित अप्रमाणित मापे वापरली जात असत.

(* या पाठात वजन आणि आकारमानासाठी पूर्वी वापरल्या जाणार्‍या पारंपरिक मापांचा उल्लेख थेट दिलेला नाही, त्यामुळे पाठाच्या आधारावर केवळ लांबीची जुनी मापे दिली आहेत.)