प्र. १) सांगा पाहू.
१. कायदे तयार करणारे मंडळ
उत्तर : कायदेमंडळ
२. संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष
उत्तर : डॉ. राजेंद्र प्रसाद
३. भारतीय संविधानाचे शिल्पकार
उत्तर : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
प्र. २) पुढील तक्ता पूर्ण करा.
(संविधान सभेतील महत्त्वाच्या समित्या आणि त्यांचे प्रमुख)
| समिती प्रमुख | समितीचे नाव |
|---|---|
| डॉ. राजेंद्र प्रसाद | घटना सभा नियम समिती (सुकाणू समिती) |
| डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर | मसुदा समिती |
| पं. जवाहरलाल नेहरू | संघराज्य समिती |
| सरدار वल्लभभाई पटेल | मूलभूत हक्क व अल्पसंख्याक समिती |
प्र. ३) संकल्पना स्पष्ट करा.
१. संविधान
उत्तर : देशाचा राज्यकारभार चालवण्यासाठी आवश्यक असणारे मूलभूत नियम, कायदे आणि तरतुदी ज्या पुस्तकात पद्धतशीरपणे संकलित केलेल्या असतात, त्याला ‘संविधान’ किंवा ‘राज्यघटना’ असे म्हणतात. संविधानातील तरतुदींनुसारच सरकारला देशाचा राज्यकारभार चालवावा लागतो. हे देशाचे सर्वोच्च कायदेविषयक दस्तऐवज असते.
२. मसुदा समिती
उत्तर : संविधान सभेने सादर केलेल्या विविध समित्यांच्या अहवालांचा अभ्यास करून संविधानाचा अंतिम मसुदा (Draft) तयार करण्यासाठी २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी ‘मसुदा समिती’ स्थापन करण्यात आली. या समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे होते. मसुदा समितीने संविधानाचा मसुदा तयार करून तो संविधान सभेला मंजुरीसाठी सादर केला.
प्र. ४) प्रत्येक देशाला संविधानाची गरज का असते याबाबत तुमचे मत लिहा.
उत्तर : प्रत्येक देशाला संविधानाची गरज असते, कारण संविधानामुळे देशाचा कारभार शांततेने, शिस्तीने आणि न्याय्य मार्गाने चालतो. यावर माझे सविस्तर मत खालील मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट होते:
- शासनाच्या अधिकारांवर मर्यादा : संविधानातील नियमांमुळे शासनाला आपल्या अधिकारांचा अमर्याद वापर किंवा गैरवापर करता येत नाही, ज्यामुळे हुकूमशाही निर्माण होण्याची शक्यता टळते.
- नागरिकांच्या हक्कांचे रक्षण : संविधानामुळे नागरिकांना मूलभूत हक्क आणि स्वातंत्र्य मिळते. शासनाला नागरिकांचे हक्क सहजपणे हिरावून घेता येत नाहीत, ज्यामुळे वैयक्तिक स्वातंत्र्य सुरक्षित राहते.
- कायद्याचे राज्य प्रस्थापित करणे : देशामध्ये सर्वांना समान न्याय मिळावा आणि समाजात शांतता राहावी यासाठी नियमांची चौकट आवश्यक असते, ती संविधानाद्वारे मिळते.
- अल्पसंख्याक व वंचितांचे हितरक्षण : बहुसंख्याक गट अल्पसंख्याकांवर अन्याय करू नये यासाठी संविधानात विशेष संरक्षक तरतुदी असतात.
प्र. ५) तुम्ही काय कराल? ‘साधारणपणे मुलांनी करायची कामे व मुलींनी करायची कामे यात भेद केला जातो.’ संविधानातील समता हे मूल्य समजवून सांगण्यासाठी तुम्ही काय कराल?
उत्तर : संविधानाने प्रत्येकाला मग ती स्त्री असो वा पुरुष, समतेचा (समानतेचा) अधिकार दिला आहे. मुलामुलींमधील कामाचा भेद नष्ट करून समतेचे मूल्य रुजवण्यासाठी मी खालील गोष्टी करेन:
- स्वतःपासून सुरुवात : माझ्या घरात आईला घरकामात मदत करेन, केर काढणे, भांडी घासणे किंवा कपड्यांची घडी घालणे ही कामे केवळ मुलींची नसून माझीही आहेत असे मानून ती आवडीने करेन.
- मित्र-मैत्रिणींमध्ये जागृती : माझ्या वर्गातील आणि परिसरातील मित्रांशी चर्चा करताना त्यांना हे पटवून देईन की स्वयंपाक करणे, घराची साफसफाई करणे ही जीवन जगण्याची आवश्यक कौशल्ये आहेत, ती मुलामुली दोघांनाही आली पाहिजेत.
- खेळांमध्ये सहभाग : मैदानावर खेळताना मुलींनाही क्रिकेट, फुटबॉल यांसारख्या मैदानी खेळांत समान संधी मिळवून देण्यासाठी पुढाकार घेईन.
- विचारांचे सादरीकरण : शाळेत वक्तृत्व स्पर्धा किंवा निबंध स्पर्धांमध्ये ‘मुलामुलींमधील समानता आणि संविधानाचे समता मूल्य’ या विषयावर माझे विचार मांडून समतेचे महत्त्व सर्वांना पटवून देईन.
विचार करा !
प्रश्न : मैदानावर खेळला गेलेला क्रिकेटचा सामना व रस्त्यांवर खेळला गेलेला क्रिकेटचा सामना यांमध्ये काय फरक आहे, हे खाली दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे सांगून या मुद्द्यांचे काय महत्त्व असते ते सांगा.
१. नियम :
- मैदानावर खेळला जाणारा सामना : अधिकृत, लिखित आणि कठोर नियमांच्या चौकटीत खेळला जातो.
- रस्त्यांवर खेळला जाणारा सामना : परिस्थितीनुसार आणि जागेनुसार खेळाडू आपापसांत तोंडी नियम ठरवून घेतात.
- महत्त्व : नियमांमुळे खेळाला सुसूत्रता आणि शिस्त येते. कोणत्याही वादाशिवाय सामना सुरळीत पार पाडण्यासाठी नियमांचे मोठे महत्त्व असते.
२. सीमारेषा :
- मैदानावर खेळला जाणारा सामना : मैदानाभोवती पांढऱ्या रंगाची किंवा दोरीची स्पष्ट सीमारेषा निश्चित केलेली असते.
- रस्त्यांवर खेळला जाणारा सामना : कोणतीही स्पष्ट सीमारेषा नसते; विजेचा खांब, शेजारचे झाड किंवा भिंत यांना सीमारेषा मानले जाते.
- महत्त्व : धावांचे अचूक गणित मांडण्यासाठी आणि चौकार व षटकार अचूक ठरवण्यासाठी सीमारेषा महत्त्वाची असते.
३. सुरक्षितता :
- मैदानावर खेळला जाणारा सामना : जड लेदर चेंडू असल्याने सुरक्षिततेसाठी हेल्मेट, पॅड, ग्लोव्हज इत्यादी संरक्षक साहित्याचा वापर अनिवार्य असतो.
- रस्त्यांवर खेळला जाणारा सामना : रबरी किंवा टेनिसचा मऊ चेंडू वापरला जात असल्याने सहसा संरक्षक साधनांची गरज भासत नाही, परंतु इतरांना इजा होण्याचा धोका असतो.
- महत्त्व : खेळाडूंना गंभीर दुखापतींपासून वाचवण्यासाठी आणि सुरक्षित खेळाचा आनंद घेण्यासाठी सुरक्षिततेचे निकष महत्त्वाचे असतात.
४. पंच (Umpire) :
- मैदानावर खेळला जाणारा सामना : अधिकृत, प्रशिक्षित आणि निष्पक्ष अशा दोन ते तीन पंचांची नियुक्ती केलेली असते, ज्यांचे निर्णय अंतिम असतात.
- रस्त्यांवर खेळला जाणारा सामना : सहसा स्वतंत्र पंच नसतात, खेळाडू स्वतःच पंचांचे काम करतात; ज्यामुळे वादाची शक्यता जास्त असते.
- महत्त्व : खेळ निष्पक्ष व्हावा, नियमांचे पालन व्हावे आणि वादांचे निवारण व्हावे यासाठी पंचांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.
शोधा पाहू ! (चला शोधू या)
प्रश्न : लिखित संविधान व अलिखित संविधान कोणकोणत्या देशांत आहे ते आंतरजालाच्या साहाय्याने शोधा.
उत्तर :
१. लिखित संविधान असलेले प्रमुख देश :
(ज्या देशांचे नियम व कायदे पद्धतशीरपणे एकाच दस्तऐवजात लिहून ठेवलेले असतात.)
- भारत (जगातील सर्वांंत मोठे लिखित संविधान)
- अमेरिका (जगातील सर्वांंत जुने लिखित संविधान)
- फ्रांस
- रशिया
- ब्राझील
२. अलिखित संविधान असलेले प्रमुख देश :
(ज्या देशांचे राज्यकारभाराचे नियम हे प्रामुख्याने परंपरा, रूढी, संकेत आणि न्यायालयांच्या निर्णयांच्या स्वरूपात असतात, ते एका ग्रंथाच्या रूपात संकलित नसतात.)
- इंग्लंड (युनायटेड किंगडम)
- न्यूझीलंड
- इस्रायल
- सौदी अरेबिया
- कॅनडा
तुमचे मत काय आहे?
प्रश्न : संविधान हे केवळ कायदे आणि नियमांचे पुस्तक नसून तो आपल्या देशाचा ‘आत्मा’ आहे, या विधानावर तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर : माझे मत असे आहे की, संविधान हे खरोखरच केवळ कायदे आणि कलमांचे रखरखीत पुस्तक नसून ते आपल्या देशाचा जिवंत आत्मा आहे. कारण संविधानामुळे आपल्या देशाला लोकशाही, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि न्याय या उदात्त मानवी मूल्यांची दिशा मिळाली आहे. संविधानाचा आत्मा देशातील सामान्य माणसाच्या कल्याणासाठी धडधडत असतो. जर आपल्याजवळ संविधान नसते, तर आपल्या मूलभूत हक्कांचे संरक्षण झाले नसते आणि देशात अराजकता माजली असती. संविधानामुळेच आज भारतातील वेगवेगळ्या जाती, धर्म, भाषा आणि पंथांचे लोक एकोप्याने व शांततेने एकत्र राहत आहेत. आपल्या देशाच्या अखंडतेची व एकात्मतेची दोरी संविधानाच्या हातात आहे, म्हणूनच संविधान हा देशाचा आत्मा आहे.
Also Read: १: आपले समाजजीवन