प्र. १) ओळखा आणि लिहा :
१. अन्नाची गरज भागवण्यासाठी मानवाने हा व्यवसाय सुरू केला –
उत्तर : शेती
२. रक्तसंबंध, विवाह किंवा दत्तकसंबंध यांमुळे व्यक्ती एकत्र राहतात व एकमेकांची काळजी घेतात ती सामाजिक संस्था –
उत्तर : कुटुंब
३. भारताच्या दक्षिण किनारपट्टीवरील लोकांचे मुख्य अन्न –
उत्तर : भात (तांदूळ)
प्र. २) यादी करा :
तुम्हाला माहिती असणाऱ्या किमान पाच भाषांची यादी करा.
उत्तर :
१. मराठी
२. कोकणी
३. कानडी
४. हिंदी
५. इंग्रजी
प्र. ३) पुढील संकल्पना स्पष्ट करा :
१. समाज
उत्तर : समाज म्हणजे केवळ लोकांचा समूह नव्हे, तर समूहात राहणाऱ्या व्यक्तींमधील परस्परसंबंधांची व्यवस्था म्हणजे समाज होय. समाजात सर्व वयोगटातील लोक, जसे की वृद्ध, प्रौढ, तरुण, लहान मुले-मुली यांचा समावेश असतो. विशिष्ट प्रदेशात राहणारा, स्वतःची आचारपद्धती असलेला व जीवनविषयक दृष्टिकोन असलेला मानवी समूहांचा समुच्चय म्हणजेच समाज होय.
२. कुटुंबसंस्था
उत्तर : कुटुंबसंस्था ही समाजातील अत्यंत प्राथमिक आणि मूलभूत सामाजिक संस्था आहे. मानवाच्या सुरुवातीच्या काळात कुटुंब ही संकल्पना आजच्यासारखी स्पष्ट नव्हती, मानव टोळ्यांनी राहत असे. परंतु शेतीच्या शोधामुळे मानवी जीवन स्थिर झाले आणि शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणावर मनुष्यबळाची आवश्यकता भासू लागल्याने कुटुंबसंस्थेचा विकास झाला. कुटुंब प्रामुख्याने दोन प्रकारची असतात:
- संयुक्त कुटुंब (मोठे कुटुंब) : ज्या कुटुंबात आई-वडील, मुले यांच्यासह आजी-आजोबा, काका-काकू व त्यांची मुले एकत्र राहतात, त्याला संयुक्त कुटुंब म्हणतात.
- विभक्त कुटुंब (छोटे कुटुंब) : कुटुंबातील सदस्यांची संख्या कमी (४ किंवा ४ पेक्षा कमी) असते, जसे की आई, वडील, भाऊ, बहीण एकत्र राहतात, त्याला विभक्त कुटुंब म्हणतात.
प्र. ४) समाजाला नीतिनियम, कायदे यांची आवश्यकता का असते हे तुमच्या शब्दांत लिहा :
उत्तर :
१. समाजातील दैनंदिन व्यवहार सुरळीत आणि शांततेने चालण्यासाठी नियमांची आणि कायद्यांची अत्यंत आवश्यकता असते.
२. नियम आणि कायद्यांमुळे मानवी जीवनात सुसूत्रता येते आणि सर्व व्यक्तींना सुरक्षिततेची भावना मिळते.
३. जर समाजात कायदे किंवा नीतिनियम नसतील, तर लोकांमध्ये आपापसांत मतभेद, गोंधळ आणि संघर्ष निर्माण होऊन सुरक्षितता धोक्यात येईल.
४. समाजातील वाढत्या गरजा पूर्ण करणे, कामांची विभागणी करणे आणि सामाजिक संस्थांचे कार्य व्यवस्थित चालवणे यांसाठी नियम व कायदे अत्यंत गरजेचे आहेत.
प्र. ५) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा :
(सांस्कृतिक/सामाजिक विविधतेचे विविध पैलू खालील कोष्टकात दिले आहेत)
| अनुक्रमांक | विविधतेचे पैलू / संकल्पना |
|---|---|
| १ | जीवनशैली (Lifestyle) |
| २ | खेळ (Games) |
| ३ | वेशभूषा (Costumes) |
| ४ | धर्म आणि सण (Religion and Festivals) |
| ५ | खाद्यसंस्कृती (Food Culture) |
| ६ | भूगोल व हवामान (Geography and Weather) |
| ७ | कला व संगीत (Art and Music) |
प्र. ६) स्वतःची पडताळणी करून पाहू :
तुम्ही ‘आदर्श नागरिक’ आहात का ? खालील विधानांपुढे योग्य खूण करा.
| अनुक्रमांक | कृती / विधान | तुमची नोंद (✓ / ✗) |
|---|---|---|
| १ | मी कचरा कचराकुंडीतच टाकतो. | ✓ |
| २ | मी रांगेत उभा राहतो, धक्काबुक्की करत नाही. | ✓ |
| ३ | मी पाणी वाया घालवत नाही. | ✓ |
| ४ | मी शेजाऱ्यांना व ज्येष्ठ नागरिकांना मदत करतो. | ✓ |
| ५ | मी सार्वजनिक बागेतील फुले तोडत नाही. | ✓ |
शोधा पाहू !
प्रश्न १ : महाराष्ट्रात जानेवारी महिन्यात मकर संक्रांतीचा सण साजरा होतो. त्याप्रमाणे वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जानेवारी महिन्यात सूर्याचे संक्रमण साजरे करणारे सण कोणत्या नावांनी ओळखले जातात?
उत्तर : मकर संक्रांतीचा सण भारताच्या इतर विविध प्रांतांत खालील वेगवेगळ्या नावांनी साजरा केला जातो:
१. पंजाब व हरियाणा : लोहरी (Lohri)
२. तामिळनाडू : पोंगल (Pongal)
३. आसाम : माघ बिहू किंवा भोगली बिहू (Magh Bihu)
४. गुजरात व राजस्थान : उत्तरायण (Uttarayan)
५. उत्तर प्रदेश व बिहार : खिचडी (Khichdi)
६. कर्नाटक व आंध्र प्रदेश : संक्रांती / एळ्ळू-बेल्ला (Sankranti / Ellu Bella)
प्रश्न २ : देशाच्या विविध प्रदेशांमध्ये लोकप्रिय असलेल्या मिष्टान्नांची यादी करा.
उत्तर : भारताच्या विविध राज्यांतील प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय मिष्टान्ने (गोड पदार्थ) खालीलप्रमाणे आहेत:
१. महाराष्ट्र : पुरणपोळी, उकडीचे मोदक, श्रीखंड.
२. गुजरात : बासुंदी, लापशी, कन्सार.
३. पश्चिम बंगाल : रसगुल्ला, संदेश, मिष्टी दोई.
४. पंजाब : फिरनी, पिन्नी, गाजराचा हलवा.
५. राजस्थान : घेवर, मावा कचोरी, डिंकाचे लाडू.
६. कर्नाटक : म्हैसूर पाक, धारवाड पेढा.
७. तामिळनाडू व केरळ : पायसम, गोड पोंगल.
शोधा पाहू
| राज्य | भाषा | नृत्यप्रकार | खेळ |
| महाराष्ट्र | मराठी | लावणी | कबड्डी |
| गुजरात | गुजराती | गरबा | क्रिकेट |
| राजस्थान | राजस्थानी / हिंदी | घुमर | बास्केटबॉल |
| पंजाब | पंजाबी | भांगडा | कुस्ती / कबड्डी |
| हरियाणा | हरियाणवी / हिंदी | स्वांग / फाग | कुस्ती |
| उत्तर प्रदेश | हिंदी | कथक | हॉकी |
| पश्चिम बंगाल | बंगाली | छऊ | फुटबॉल |
| ओडिशा | ओडिया | ओडिसी | हॉकी |
| आसाम | आसामी | बिहू | फुटबॉल |
| कर्नाटक | कन्नड | यक्षगान | क्रिकेट |
| मध्यप्रदेश | हिंदी | राई / मटकी | मल्लखांब |
| केरळ | मल्याळम | कथकली | नौका शर्यत (वल्लम कली) |
| तमिळनाडू | तमिळ | भरतनाट्यम | कबड्डी / जल्लीकट्टू |
| छत्तीसगड | छत्तीसगढी / हिंदी | पंथी | कबड्डी |
विचार करा !
प्रश्न : भविष्य : २० वर्षांनंतर मानवी समाजात काय बदल होईल? तुमचे विचार काय आहेत?
उत्तर : पुढील २० वर्षांनंतर मानवी समाजात तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे खालीलप्रमाणे क्रांतीकारी बदल घडून येतील असे मला वाटते:
१. अतिप्रगत तंत्रज्ञान आणि स्मार्ट शहरे : मानवी जीवन पूर्णपणे हाय-टेक आणि स्वयंचलित (Automated) होईल. स्मार्ट शहरे, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) आणि रोबोट्सचा वापर प्रत्येक क्षेत्रात वाढेल.
२. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) : शिक्षण, आरोग्य, संशोधन आणि दळणवळण या सर्व क्षेत्रांत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रभाव प्रचंड वाढेल, ज्यामुळे मानवी कामे वेगाने आणि अचूकपणे पूर्ण होतील.
३. शाश्वत आणि हरित जीवनशैली : पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा आणि इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर मानवी जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग बनेल.
४. डिजिटल शिक्षण आणि आभासी विश्व (Metaverse) : पारंपरिक शाळांसोबत आभासी वर्गांचे प्रमाण वाढेल, ज्यामुळे जगातील कोणत्याही कानाकोपऱ्यातून उत्कृष्ट दर्जाचे शिक्षण मिळवणे अधिक सुलभ होईल.
तुमचे मत काय आहे?
प्रश्न : माणसाला समाजाची गरज का वाटली आणि समाजशीलतेमुळे मानवी विकास कसा होतो यावर तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर : माणूस हा एक अत्यंत बुद्धीमान पण एकटा राहू न शकणारा ‘समाजशील प्राणी’ आहे. माणसाला समाजाची गरज वाटण्यामागे खालील प्रमुख कारणे आहेत असे माझे मत आहे:
१. सुरक्षिततेची गरज : आदिमानवाच्या भटक्या काळात त्याला जंगली प्राणी आणि नैसर्गिक आपत्तींपासून स्वतःचे रक्षण करणे कठीण जात होते. जेव्हा लोक टोळीने आणि समूहाने एकत्र आले, तेव्हा त्यांच्यात सुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली.
२. मूलभूत गरजांची पूर्तता : अन्न, वस्त्र, निवारा आणि सुरक्षितता या मानवाच्या मूलभूत गरजा केवळ एकट्या माणसाकडून पूर्ण होऊ शकत नाहीत. शेती, पशुपालन आणि विविध उद्योग हे परस्पर सहकार्यावर आधारलेले आहेत, जे समाजामुळेच शक्य होतात.
३. सर्वांगीण विकास : समाजामध्ये राहिल्यामुळे माणसाला भाषा, शिक्षण, विचार करण्याची क्षमता आणि आपल्यातील कलागुणांना वाव मिळतो. जेव्हा आपण आपल्या भावना, सुख-दुःख आणि नवीन कल्पना आपल्या कुटुंबाशी व मित्रांशी शेअर करतो, तेव्हा आपला भावनिक आणि बौद्धिक विकास होतो.
थोडक्यात सांगायचे तर, समाज नसता तर माणूस आजही आदिमानवाप्रमाणे रानटी आणि भटक्या अवस्थेत राहिला असता. आजचा प्रगत मानव हा समाजाचाच उत्कृष्ट आविष्कार आहे, असे माझे ठाम मत आहे.
Also Read: १. इतिहासाची साधने