६ : जनपदे आणि महाजनपदे

प्र. १ अ) योग्य पर्यायासमोर अशी (✓) खूण करा / योग्य पर्याय निवडा:

१. गाववसाहतींच्या कारभारासाठी गाववसाहतींचे समूह तयार झाले, त्या समूहाला काय म्हणतात?

• अ) जनपद
• ब) महाजनपद
• क) राज्य
  उत्तर : अ) जनपद

२. मगध साम्राज्याचा पाया कोणी रचला?

• अ) शिशुनाग
• ब) अजातशत्रू
• क) बिंबिसार
  उत्तर : क) बिंबिसार

३. चंद्रगुप्त मौर्य याने कोणत्या राजवटीचा शेवट केला?

• अ) शिशुनाग
• ब) नंद
• क) मौर्य
  उत्तर : ब) नंद

प्र. १ ब) योग्य जोड्या जुळवा:

अनुक्रमांक	‘अ’ गट	‘ब’ गट	उत्तर
१	मतदान प्रक्रिया राबवणारी व्यक्ती	अ) बौद्ध धर्माचा स्वीकार	ब) शलाका ग्राहक
२	वृज्जी	ब) शलाका ग्राहक	क) महाजनपद
३	अजातशत्रू	क) महाजनपद	अ) बौद्ध धर्माचा स्वीकार

प्र. २) एका शब्दात उत्तरे लिहा:

१. नंद घराण्याचा शेवटचा राजा –
उत्तर : धनानंद

२. मोठ्या दगडांचा भडिमार करणारे यंत्र –
उत्तर : महाशिलाकंटक

३. पाटलीपुत्र येथे राजधानी प्रस्थापित करणारा –
उत्तर : अजातशत्रू

प्र. ३ अ) खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा:

१. गाववसाहती का व कशा निर्माण झाल्या?
उत्तर : प्राचीन काळात लोक एकत्रितपणे शेती, पशुपालन आणि व्यापार करत असत. लोकांना शेती करण्यासाठी, पिकांचे रक्षण करण्यासाठी, एकत्रितपणे कष्ट करण्यासाठी तसेच अन्न आणि निवाऱ्याची सुरक्षितता मिळवण्यासाठी एका ठिकाणी राहणे आवश्यक वाटले. यातूनच लोक एकत्रितपणे काम करू लागले आणि उत्तर-वैदिक काळात लोकांच्या स्थायी अशा गाववसाहती निर्माण झाल्या.

२. जनपदांची निर्मिती कशामुळे झाली?
उत्तर : प्राचीन भारतातील गाववसाहतींचा कारभार सुरळीत चालवण्यासाठी गाववसाहतींचे समूह (गट) तयार झाले. अशा समूहांला ‘जनपद’ हे नाव मिळाले. इसवी सन पूर्व १००० ते इसवी सन पूर्व ६०० या उत्तर-वैदिक कालखंडात लोक एका विशिष्ट प्रदेशात स्थायिक झाले आणि तिथे त्यांनी आपल्या गाववसाहती स्थापन केल्या, यातून जनपदांची निर्मिती झाली.

३. महाजनपदांच्या विकासामागील कारणे सांगा.
उत्तर : इसवी सन पूर्व ६ व्या शतकाच्या सुमारास काही जनपदे आर्थिक व्यवहार, उत्तम प्रशासन, सुपीक जमीन आणि प्रबळ सैन्यव्यवस्था यांमुळे अधिक सामर्थ्यशाली बनू लागली. या सामर्थ्यशाली जनपदांनी शेजारील प्रदेश जिंकून आपल्या राज्याचा विस्तार केला. अशा प्रबळ आणि विकसित जनपदांना ‘महाजनपदे’ म्हटले गेले. प्रामुख्याने गंगा नदीच्या खोऱ्यातील सुपीक प्रदेश आणि लोखंडाच्या मुबलक साठ्यांमुळे उत्कृष्ट शस्त्रास्त्रांची निर्मिती शक्य झाली, ही महाजनपदांच्या विकासामागील मुख्य कारणे होती.

प्र. ३ ब) तुमच्या शब्दांत लिहा:

१. मगध साम्राज्य अधिक सामर्थ्यशाली करण्यासाठी अजातशत्रूने कोणत्या सुधारणा केल्या?
उत्तर : मगध साम्राज्य अधिक प्रबळ आणि सामर्थ्यशाली करण्यासाठी अजातशत्रूने खालील महत्त्वाच्या सुधारणा व उपाययोजना केल्या:

• नवीन व प्रगत शस्त्रास्त्रांची निर्मिती: त्याने शत्रूंच्या किल्ल्यांचा बीमोड करण्यासाठी ‘महाशिलाकंटक’ (मोठ्या दगडांचा भडिमार करणारे यंत्र) आणि ‘रथमुसल’ (लोखंडी टोकदार पाते असलेला विशेष वेगवान रथ) यांसारखी आधुनिक शस्त्रास्त्रे तयार करून घेतली. या शस्त्रांमुळे त्याला वृज्जीसारख्या बलाढ्य महाजनपदाविरुद्धच्या युद्धात विजय मिळवणे सोपे झाले.
• सुरक्षित राजधानीची स्थापना: त्याने बिहारमधील ‘पाटलीपुत्र’ (आजचे पाटणा शहर) येथे आपली नवीन राजधानी प्रस्थापित केली, जे लष्करी व आर्थिक दृष्टीने अत्यंत सुरक्षित व मोक्याचे ठिकाण होते.
• साम्राज्य विस्तार: त्याने आक्रमक धोरण स्वीकारून कोसल आणि वृज्जी यांसारखी बलाढ्य शेजारील महाजनपदे जिंकून मगध साम्राज्याच्या सीमांचा विस्तार केला.

२. गणपरिषदेतील मतदान पद्धती व आताची मतदान पद्धती यांतील काही साम्य व फरक सांगा.
उत्तर : गणपरिषदेतील प्राचीन मतदान पद्धती आणि आजची आधुनिक लोकशाहीतील मतदान पद्धती यांमध्ये खालीलप्रमाणे साम्य आणि फरक दिसून येतो:

• साम्य:
  1. बहुमताचा आदर: दोन्ही पद्धतींमध्ये अंतिम निर्णय घेण्यासाठी बहुमताचा (बहुसंख्याक मतांचा) आधार घेतला जातो.
  2. सामूहिक चर्चा व विचारविनिमय: निर्णय घेण्यापूर्वी दोन्ही पद्धतींमध्ये लोकप्रतिनिधी सभागृहात एकत्र येऊन विविध विषयांवर सविस्तर चर्चा करतात.
• फरक:
  1. मतदानाची साधने: प्राचीन काळी गणपरिषदेत मतदानासाठी वेगवेगळ्या रंगांच्या लाकडी किंवा मातीच्या ‘शलाका’ (काठ्या) वापरल्या जात असत; तर आजच्या आधुनिक पद्धतीत कागदी मतपत्रिका किंवा इलेक्ट्रॉनिक व्होटिंग मशीन (EVM) चा वापर केला जातो.
  2. मतदानाचा प्रकार: प्राचीन काळी खुला किंवा गुप्त दोन्ही प्रकारचा मतदान मार्ग होता, पण आजच्या सार्वत्रिक निवडणुकांमध्ये सामान्यतः पूर्णपणे ‘गुप्त मतदान पद्धतीचा’ वापर केला जातो.
  3. मतदानाचा अधिकार: प्राचीन काळी गणपरिषदेत केवळ परिषदेचे सदस्य (ज्येष्ठ व्यक्ती किंवा योद्धे) मतदान करू शकत असत; तर आजच्या लोकशाहीत वय वर्षे १८ पूर्ण केलेल्या प्रत्येक प्रौढ नागरिकाला (स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही) मतदानाचा समान अधिकार आहे.

प्र. ४) पाठातील नकाशाचे निरीक्षण करा आणि खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा:

१. भारताच्या वर्तमान आंतरराष्ट्रीय सीमारेषेबाहेर असणाऱ्या महाजनपदांची नावे लिहा.
उत्तर : भारताच्या वर्तमान आंतरराष्ट्रीय सीमारेषेबाहेर असणाऱ्या महाजनपदांची नावे गांधार आणि कंबोज ही आहेत. (ही महाजनपदे सध्या पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानच्या भागात आहेत.)

२. ‘अश्मक’ हे महाजनपद सध्याच्या कोणत्या राज्यात येते?
उत्तर : ‘अश्मक’ (अस्सक) हे महाजनपद सध्याच्या महाराष्ट्र राज्यात (गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात) येते.

३. महाजनपदे कोणत्या नदीच्या खोऱ्यात अधिक प्रमाणात आहेत?
उत्तर : महाजनपदे प्रामुख्याने गंगा नदीच्या खोऱ्यात अधिक प्रमाणात आहेत.

सांगा पाहू !

प्रश्न : राजधानी का महत्त्वाची असते? राजधानी कोठे असावी? याचे निकष कोणते?
उत्तर :

• राजधानी महत्त्वाची असण्याची कारणे: राजधानी हे कोणत्याही राज्याचे किंवा देशाचे मुख्य प्रशासकीय केंद्र असते. तिथूनच संपूर्ण देशाचा राज्यकारभार चालवला जातो, महत्त्वाचे शासकीय निर्णय घेतले जातात, खजिना सुरक्षित ठेवला जातो आणि कायदे तयार केले जातात. राजधानीवर ताबा असणे म्हणजे संपूर्ण राज्यावर ताबा असण्यासारखे असते.
• राजधानी कोठे असावी? त्याचे निकष: राजधानी साधारणपणे अशा ठिकाणी असावी जिथे खालील निकष पूर्ण होतात:
  1. मध्यवर्ती भौगोलिक स्थान: राज्याच्या सर्व भागांतील लोकांना आणि अधिकाऱ्यांना तिथे सहज पोहोचता यावे.
  2. नैसर्गिक व लष्करी सुरक्षा: शत्रूच्या थेट आक्रमणापासून दूर आणि संरक्षणात्मक दृष्टीने पर्वतरांगा किंवा नद्यांनी वेढलेली जागा असावी.
  3. दळणवळणाच्या सोयी: व्यापारी मार्ग, जलमार्ग आणि महत्त्वाचे रस्ते या ठिकाणाशी जोडलेले असावेत.
  4. मूलभूत संसाधनांची उपलब्धता: मुबलक पिण्याचे पाणी, सुपीक जमीन आणि इतर साधनसंपत्ती उपलब्ध असावी.

शोधा पाहू !

प्रश्न : प्राचीन भारतातील १६ महाजनपदे, त्यांच्या राजधान्या आणि त्यांची आजची भौगोलिक स्थाने (राज्ये) यांची यादी करा.
उत्तर :

महाजनपद	राजधानी	वर्तमान भौगोलिक स्थान (देश / राज्य)
१. काशी	वाराणसी	उत्तर प्रदेश (वाराणसी परिसर)
२. कोसल	श्रावस्ती	उत्तर प्रदेश (अयोध्या, अवध परिसर)
३. अंग	चंपा	Bihar (भागलपूर, मुंगेर परिसर)
४. मगध	गिरिव्रज (राजगृह)	बिहार (पाटणा, गया परिसर)
५. वज्जी	वैशाली	बिहार (मुझफ्फरपूर परिसर)
६. मल्ल	कुशीनारा	उत्तर प्रदेश (गोरखपूर परिसर)
७. चेदी	शुक्तिमती	बुंदेलखंड (उत्तर प्रदेश / मध्य प्रदेश सीमा)
८. वत्स	कौशाम्बी	उत्तर प्रदेश (प्रयागराज परिसर)
९. कुरु	इंद्रप्रस्थ	दिल्ली / हरियाणा परिसर
१०. पांचाल	अहिच्छत्र / कांपिल्य	उत्तर प्रदेश (रोहिलखंड परिसर)
११. मत्स्य	विराटनगर	राजस्थान (जयपूर परिसर)
१२. शूरसेन	मथुरा	उत्तर प्रदेश (मथुरा परिसर)
१३. अश्मक	पोतली (पोदन)	महाराष्ट्र (गोदावरी खोरे)
१४. अवंती	उज्जियनी	मध्य प्रदेश (माळवा परिसर)
१५. गांधार	तक्षशिला	पाकिस्तान (रावळपिंडी, पेशावर परिसर)
१६. कंबोज	राजपूर	पाकिस्तान / अफगाणिस्तान सीमा

विचार करा !

प्रश्न : जनपदे, महाजनपदे आणि राज्ये यांमध्ये काय फरक असेल? काही जनपदांचा विस्तार झाला तो कसा झाला असेल?
उत्तर :

• जनपदे, महाजनपदे आणि राज्ये यांमधील फरक:
  1. जनपदे: जनपदे ही आकाराने लहान आणि प्रामुख्याने एकाच विशिष्ट टोळीच्या किंवा जमातीच्या लोकांचे वास्तव्य असणारी छोटी राज्ये होती.
  2. महाजनपदे: जनपदांचा आर्थिक, लष्करी आणि प्रशासकीय विकास होऊन जेव्हा ती सामर्थ्यशाली बनली, तेव्हा त्यांना ‘महाजनपदे’ म्हटले गेले. ही जनपदांपेक्षा मोठी आणि प्रबळ होती.
  3. राज्ये/साम्राज्ये: जेव्हा एखादे महाजनपद इतर महाजनपदांना जिंकून अथांग प्रदेशावर आपले एकछत्री नियंत्रण मिळवते, तेव्हा त्याचे रूपांतर मोठ्या ‘राज्यात’ किंवा ‘साम्राज्यात’ होते (उदा. मगध साम्राज्य).
• जनपदांचा विस्तार कसा झाला?
  1. जनपदांमधील राजांनी शेजारील सुपीक जमिनी, व्यापारी मार्ग आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती बळकावण्यासाठी कमकुवत जनपदांवर लष्करी आक्रमणे करून ती जिंकली.
  2. वैवाहिक संबंध जोडून किंवा मैत्रीचे करार करून जनपदांनी आपले सामर्थ्य वाढवले.
  3. उत्तर-वैदिक काळात लोखंडाच्या शोधामुळे उत्कृष्ट नांगर आणि प्रगत शस्त्रास्त्रे तयार झाली, ज्यामुळे शेती उत्पादन वाढून अर्थव्यवस्था सुधारली आणि लष्करी सामर्थ्याच्या बळावर राज्याचा विस्तार झाला.

तुमचे मत काय आहे?

प्रश्न : प्राचीन काळातील ‘गणराज्य’ व्यवस्था आणि आजची आपली ‘लोकशाही’ व्यवस्था यांविषयी तुमचे मत काय आहे?
उत्तर : माझे मत असे आहे की, प्राचीन काळातील ‘गणराज्य’ व्यवस्था आणि आजची आपली ‘लोकशाही’ व्यवस्था यांमध्ये अत्यंत मोलाचे साम्य आहे, जे दर्शवते की लोकशाहीची पाळेमुळे आपल्या देशात हजारो वर्षांपूर्वीच रुजलेली होती. प्राचीन गणराज्यांमध्ये जसे निर्णय एका व्यक्तीच्या (राजाच्या) हाती नसून ‘गणपरिषदेत’ सामूहिक चर्चेद्वारे आणि बहुमताने घेतले जात असत, तसेच आजच्या लोकशाहीत संसदेत किंवा विधानसभेत लोकप्रतिनिधी एकत्र येऊन कायद्यांवर चर्चा करतात आणि बहुमताने निर्णय घेतात. गणराज्यातील ‘संथागार’ (चर्चा करण्याचे सभागृह) हे आजच्या संसद भवनासारखेच कार्य करत असे. तसेच मतदानासाठी ‘शलाका’ वापरली जाणे हे आजच्या ईव्हीएम (EVM) किंवा मतपत्रिकेचेच पुरातन रूप होते. त्यामुळे प्राचीन भारतीय गणराज्ये ही आजच्या लोकशाहीचा खरा पाया होती, असे माझे ठाम मत आहे.

Also Read: ५ : विविध धर्मांची शिकवण