१. आम्हांला हे समजले
प्र. १. कोण ते लिहा.
(अ) ‘मला पुस्तक भेट दे’ असे म्हणणारे – लेखक (संदीप खरे)
(आ) रद्दीतून किलोवर पुस्तके विकत आणून लेखकासमोर ठेवणारी – लेखकाची आई
(इ) पुस्तकातून लेखकाला भेटणारे – अनेक लेखक आणि कवी (संतकवी, पंतकवी, तंतकवी)
(ई) लेखक रात्री-अपरात्री घरी यायचे, तेव्हा झोपलेली असणारी – लेखकाची चिमुकली मुलगी
प्र. २. कंसातील योग्य शब्द निवडून रिकाम्या जागा भरा. (कृतज्ञता, मैत्री, प्रतिबिंब, अनुभव)
(अ) वाचनामुळे शब्दांशी मैत्री होते.
(आ) अनुभव आपलं जगणं समृद्ध करतात.
(इ) माझ्या बऱ्याच कविता या मला आलेल्या अनुभवांचे प्रतिबिंब आहेत.
(ई) गुरूंबद्दल नेहमी कृतज्ञता आणि आदर असावा.
प्र. ३. दोन ते तीन वाक्यांत उत्तरे लिहा.
(अ) खेळणी विकत घेण्यापेक्षा पुस्तक विकत घेणे लेखकाला का आवडायचे ?
उत्तर: लेखकाचा वाचनाचा वेग खूप चांगला होता, त्यामुळे त्यांची पुस्तके पटकन वाचून पूर्ण व्हायची. वाचनामुळे त्यांना नवनवीन गोष्टी शिकायला मिळायच्या, त्यामुळे लहानपणी खेळणी विकत घेण्यापेक्षा त्यांना पुस्तक विकत घ्यायला खूप आवडायचे.
(आ) कविता लेखनाबद्दलचा लेखकाचा बालपणीचा अनुभव तुमच्या शब्दांत विशद करा.
उत्तर: चौथीला असताना लेखकाला पहिली कविता सुचली आणि ती सर्वांना खूप आवडल्यामुळे त्यांना बक्षीस मिळाले. हळूहळू शब्दांशी मैत्री झाल्यावर ते कविता लिहू लागले. कधी एकाच दिवसात तीन कविता तर कधी तीन महिन्यांतून एक कविता, असा त्यांचा कविता लेखनाचा बालपणीचा अनुभव होता.
(इ) ‘माझ्या बऱ्याच कविता या मला आलेल्या अनुभवांचे प्रतिबिंब आहेत’ असे लेखक का म्हणतात ?
उत्तर: आयुष्यात आलेले अनुभव माणसाला खूप काही शिकवून जातात आणि आपले जगणे समृद्ध करतात. लेखकाला प्रत्यक्ष जीवनात आलेल्या अनुभवांतूनच (उदा. ‘दमलेल्या बाबाची कहाणी’) त्यांच्या कविता जन्माला आल्या आहेत. म्हणूनच ते म्हणतात की त्यांच्या कविता त्यांच्या अनुभवांचे प्रतिबिंब आहेत.
(ई) लेखकाने पुस्तकांना गुरू का मानले याविषयी विचार स्पष्ट करा.
उत्तर: पुस्तकांच्या वाचनामुळे शब्दांशी मैत्री होते आणि भाषेचे विविध पैलू समजतात. पुस्तकांतून अनेक महान लेखकांची व कवींची भेट होते, त्यांचे विचार समजतात. पुस्तकांच्या वाचनाचा मनावर खूप खोल परिणाम होऊन जगण्याला दिशा मिळते, म्हणून लेखकाने पुस्तकांना आपले गुरू मानले आहे.
प्र. ४. पाठात वर्णन केलेल्या पुढील विधानांची कारणे लिहा.
(अ) लेखकाची पुस्तके पटकन वाचून पूर्ण व्हायची, कारण त्यांचा वाचनाचा वेग अतिशय चांगला होता.
(आ) कवीने सगळ्या प्रकारांचे वाचन करावे, कारण त्यामुळे शब्दांशी मैत्री होते आणि शब्दांचे, भाषेचे वेगवेगळे आयाम (पैलू) समजतात.
(इ) ‘दमलेल्या बाबाची कहाणी’ ही कविता ऐकल्यावर बऱ्याच लोकांचे डोळे पाणावलेले असायचे, कारण ती कविता ऐकल्यावर अनेक लोकांना त्यात आपलीच व्यथा मांडलेली आहे असे वाटायचे.
२. विचार करा व सांगा
प्रश्न: ‘शब्दाकडे चौफेर बघता आलं पाहिजे’, या वाक्याचा तुम्हांला समजलेला अर्थ सांगा.
उत्तर: ‘शब्दाकडे चौफेर बघणे’ म्हणजे एखाद्या शब्दाचा फक्त वरवरचा एकच अर्थ न घेता, त्या शब्दाचे विविध अर्थ, त्याचे पैलू (आयाम) आणि वेगवेगळ्या संदर्भात त्याचा होणारा उपयोग समजून घेणे होय. वाचनातून आपल्याला शब्दांच्या या विविध छटांची ओळख होते आणि भाषेची श्रीमंती समजते.
३. खेळू या शब्दांशी
प्र. १. दिलेल्या अक्षरांचा योग्य क्रम लावून अर्थपूर्ण शब्द तयार करा व लिहा.
(अ) दिवाढ सव -> वाढदिवस
(आ) लथा ग्रंय -> ग्रंथालय
(इ) चत्मत्र आरि -> आत्मचरित्र
(ई) ग्रताहक संवि -> कवितासंग्रह
प्र. २. दिलेल्या शब्दांचे पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग या प्रकारांमध्ये वर्गीकरण करून तक्ता तयार करा.
(शब्द: पुस्तक, लेखक, कहाणी, वाटचाल, डोळे, बाबा, लहानपण, खेळणी, वाढदिवस, दिवाळी, ग्रंथालय, रद्दी, कविता, बक्षीस, मैत्री, भाषा, लळा, मन, अनुभव, कार्यक्रम, जन्म, प्रेरणा, कौशल्य, ज्ञान)
| पुल्लिंग (तो) | स्त्रीलिंग (ती) | नपुंसकलिंग (ते) |
| लेखक, डोळे (डोळा)*, बाबा, वाढदिवस, लळा, अनुभव, कार्यक्रम, जन्म. | कहाणी, वाटचाल, दिवाळी, रद्दी, कविता, मैत्री, भाषा, प्रेरणा. | पुस्तक, लहानपण, खेळणी (खेळणे)*, ग्रंथालय, बक्षीस, मन, कौशल्य, ज्ञान. |
(*: ‘डोळे’ आणि ‘खेळणी’ हे अनेकवचनी शब्द आहेत, त्यांचे लिंग त्यांच्या एकवचनी रूपावरून (डोळा-पुल्लिंग, खेळणे-नपुंसकलिंग) ठरवले आहे.)
४. कृतीतून शिकू या
उपक्रम : ५ वेगवेगळ्या प्रकारच्या (साहित्यप्रकारांच्या) मराठी पुस्तकांची यादी व त्यांची माहिती खालीलप्रमाणे
१. श्यामची आई (आत्मचरित्रात्मक / संस्कारक्षम)
- पुस्तकाचे नाव: श्यामची आई
- लेखक: साने गुरुजी
- साहित्यप्रकार: आत्मचरित्रात्मक कादंबरी
- मुख्य आशय: आईच्या प्रेमाचे, शिकवणीचे आणि श्यामवर केलेल्या संस्कारांचे अत्यंत हृदयस्पर्शी वर्णन.
- पुस्तक आवडण्याचे कारण: यातून आईबद्दलची कृतज्ञता आणि जीवनातील नैतिक मूल्ये शिकायला मिळतात.
२. बटाट्याची चाळ (विनोदी साहित्य)
- पुस्तकाचे नाव: बटाट्याची चाळ
- लेखक: पु. ल. देशपांडे
- साहित्यप्रकार: विनोदी साहित्य / व्यक्तिचित्रण
- मुख्य आशय: मुंबईतील चाळकरी आणि त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील गमतीजमतींचे नर्मविनोदी वर्णन.
- पुस्तक आवडण्याचे कारण: हे पुस्तक वाचताना मनमुराद हसायला येते आणि दैनंदिन जीवनातील ताणतणाव दूर होतो.
३. फकिरा (सामाजिक कादंबरी)
- पुस्तकाचे नाव: फकिरा
- लेखक: अण्णाभाऊ साठे
- साहित्यप्रकार: सामाजिक कादंबरी
- मुख्य आशय: फकिरा या धाडसी आणि शूर तरुणाचा समाजातील अन्याय व विषमतेविरुद्धचा लढा.
- पुस्तक आवडण्याचे कारण: फकिराचे शौर्य, गरिबांबद्दलची कणव आणि समाजाप्रती असलेली निष्ठा खूप प्रेरणादायी वाटते.
४. एक होता कार्व्हर (चरित्र)
- पुस्तकाचे नाव: एक होता कार्व्हर
- लेखक: वीणा गवाणकर
- साहित्यप्रकार: चरित्र (Biography)
- मुख्य आशय: जॉर्ज वॉशिंग्टन कार्व्हर या महान कृषी-शास्त्रज्ञाच्या अत्यंत संघर्षमय जीवनाचा आणि यशाचा थक्क करणारा प्रवास.
- पुस्तक आवडण्याचे कारण: जीवनात कितीही संकटे आली तरी जिद्दीने यशाचे शिखर कसे गाठावे, याची सकारात्मक ऊर्जा यातून मिळते.
५. ययाती (पौराणिक कादंबरी)
- पुस्तकाचे नाव: ययाती
- लेखक: वि. स. खांडेकर
- साहित्यप्रकार: पौराणिक कादंबरी
- मुख्य आशय: मानवी इच्छा, भौतिक सुखांचा हव्यास आणि तारुण्याची लालसा यावर आधारित महाभारतातील ययाती राजाची कथा.
- पुस्तक आवडण्याचे कारण: मानवी जीवनातील सुखाची खरी व्याख्या आणि मर्यादेचे महत्त्व या पुस्तकातून अत्यंत सुंदर व विचार करायला लावणाऱ्या पद्धतीने मांडले आहे.
लेखक परिचय
संदीप खरे हे आधुनिक मराठी साहित्य आणि संगीत सृष्टीतील एक अग्रगण्य आणि अत्यंत लोकप्रिय कवी, गीतकार, संगीतकार व अभिनेते आहेत. त्यांचा जन्म १३ मे १९७३ रोजी पुणे येथे झाला असून, त्यांनी पुणे येथील शासकीय तंत्रनिकेतनमधून इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगचा डिप्लोमा पूर्ण केला आहे. संगीतकार सलील कुलकर्णी यांच्यासोबत त्यांनी सुरू केलेला ‘आयुष्यावर बोलू काही’ हा सांगीतिक आणि कवितांचा कार्यक्रम मराठी मनांवर गेली अनेक वर्षे अधिराज्य गाजवत आहे, ज्याचे देश-विदेशात १२०० हून अधिक यशस्वी प्रयोग झाले आहेत.
चित्रपट क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना ‘कच्चा लिंबू’ (२०१७) या चित्रपटासाठी फिल्मफेअरचा (Filmfare) सर्वोत्कृष्ट गीतकार पुरस्कार मिळाला आहे. याशिवाय त्यांना सोलापूरचा प्रसिद्ध ‘स्व. दत्ता हलसगीकर श्रेष्ठ साहित्यिक पुरस्कार’, रंगत-संगत प्रतिष्ठानचा ‘प्रेमकवी पुरस्कार’, ‘पुणे की आशा’, ‘शिवा मंत्री’ आणि ‘शिवाजी सावंत पुरस्कार’ अशा अनेक नामांकित पुरस्कारांनी व सन्मानांनी गौरविण्यात आले आहे.
त्यांचे ‘दिवस असे की’, ‘कधी हे.. कधी ते..’, ‘मौनाची भाषांतरे’, ‘नेणिवेची अक्षरे’ हे कवितासंग्रह प्रचंड विक्रमी ठरले आहेत. लहान मुलांसाठी त्यांनी लिहिलेले आणि सलील कुलकर्णी यांनी संगीतबद्ध केलेले ‘अग्गोबाई ढग्गोबाई’ हे बालगीत आणि त्याचा अल्बम महाराष्ट्रातील प्रत्येक घरात लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत अतिशय आवडीने ऐकला जातो. चित्रपटांच्या बाबतीत त्यांनी ‘हापूस’, ‘कच्चा लिंबू’, ‘चिंटू’ आणि ‘मंकी बात’ यांसारख्या प्रसिद्ध मराठी चित्रपटांसाठी गाणी लिहिली असून काही चित्रपटांत अभिनयही केला आहे. त्यांच्या लेखणीतून उतरलेली ‘दमलेल्या बाबाची कहाणी’, ‘नसतेस घरी तू जेव्हा’, आणि ‘कधी हे कधी ते’ ही गाणी मराठी रसिकांच्या मनाच्या अत्यंत जवळची आहेत.
Also Read: १ . सत्य शिवाहुन सुंदर हे