“ज्ञान दिल्याने ज्ञान वाढते” (मूळ ओळ: दान दिल्याने ज्ञान वाढते) हा केवळ एक सुविचार नसून मानवी जीवनाला समृद्ध करणारा एक महान जीवनमंत्र आहे. संत तुकाराम महाराजांच्या “जे जे आपणासि ठावे, ते ते इतरांसि सांगावे, शहाणे करून सोडावे सकल जन” या विचारांशी साम्य राखणारी ही ओळ आहे.
ज्ञान दिल्याने ज्ञान वाढते,
त्या ज्ञानाचे मंदिर हे
सत्य शिवाहून सुंदर हे ||धृ.||
इथे मोल ना दामाचे
मोती होतील घामाचे
सरस्वतीच्या प्रेमाचे,
प्रतीक रम्य शुभंकर हे ||१ ||
चिरा चिरा हा घडवावा
कळस कीर्तीचा चढवावा
अज्ञानी तो पढवावा,
थेंब आम्ही नच सागर हे ||२||
त्यागाला या नाव नसे
पुण्यवान हा देश असे
कल्पतरू हा उभा दिसे,
त्या छायेतील मंदिर हे ||३ ||
जगदीश खेबूडकर (१९३२-२०११)
(संदर्भ :मराठी बालभारती इयत्ता ६ वी .)
कवितेचा अर्थ
कडवे १
- दान दिल्याने ज्ञान वाढते
- अर्थ: ज्ञान हे अशी गोष्ट आहे जी दुसऱ्यांना दिल्यामुळे किंवा वाटल्यामुळे कमी होत नाही, उलट ती आणखी वाढते.
- त्या ज्ञानाचे मंदिर हे
- अर्थ: आणि हे जे आमचे विद्यालय (शाळा) आहे, ते याच पवित्र ज्ञानाचे मंदिर आहे.
- सत्य शिवाहून सुंदर हे
- अर्थ: हे ज्ञानाचे मंदिर ‘सत्य’ आणि ‘शिव’ (पवित्रता/देवत्व) यांच्यापेक्षाही अधिक सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.
कडवे २
- इथे मोल ना दामाचे
- अर्थ: या ज्ञानाच्या मंदिरात पैशांना किंवा संपत्तीला कोणतेही महत्त्व नाही.
- मोती होतील घामाचे
- अर्थ: इथे केवळ कष्टाला महत्त्व आहे; प्रामाणिकपणे गाळलेल्या घामाच्या थेंबांचे रूपांतर मौल्यवान मोत्यांत होते.
- सरस्वतीच्या प्रेमाचे
- अर्थ: हे ठिकाण ज्ञानदेवता माता सरस्वतीच्या अथांग प्रेमाचे प्रतीक आहे.
- प्रतीक रम्य शुभंकर हे
- अर्थ: हे मंदिर अत्यंत मनमोहक (रम्य) आणि सर्वांचे कल्याण करणारे (शुभंकर) असे पवित्र स्थान आहे.
कडवे ३
- चिरा चिरा हा घडवावा
- अर्थ: शाळेतील प्रत्येक विद्यार्थ्याला (दगडाच्या प्रत्येक चिऱ्याला) योग्य संस्कार देऊन उत्तम प्रकारे घडवले पाहिजे.
- कळस कीर्तीचा चढवावा
- अर्थ: प्रत्येकाने उत्तम प्रगती करून या मंदिरावर आणि देशावर आपल्या यशाचा व कीर्तीचा कळस चढवला पाहिजे.
- अज्ञानी तो पढवावा
- अर्थ: ज्याच्याकडे ज्ञान नाही, अशा प्रत्येक अज्ञानी माणसाला इथे आणून शिकवले पाहिजे.
- थेंब आम्ही तर सागर हे
- अर्थ: जरी आम्ही सध्या लहान मुलांसारखे पाण्याचे छोटे थेंब असलो, तरी एकत्र येऊन आम्ही ज्ञानाचा अथांग सागर बनू.
कडवे ४
- त्यागाला या नाव नसे
- अर्थ: इथे शिक्षक आणि विद्यार्थी जे कष्ट व त्याग करतात, त्याला शब्दांत सांगता येत नाही, तो निस्वार्थी आहे.
- पुण्यवान हा देश असे
- अर्थ: अशा महान शिक्षण पद्धतीमुळे आणि संस्कारांमुळे आपला भारत देश खरोखरच खूप भाग्यवान आणि पुण्यवान आहे.
- कल्पतरू हा उभा दिसे
- अर्थ: हे ज्ञानाचे मंदिर म्हणजे सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या एका विशाल ‘कल्पतरू’ (देवाघरचे झाड) वृक्षासारखे उभे आहे.
- त्या छायेतील मंदिर हे
- अर्थ: आणि आम्ही सर्वजण या कल्पतरूच्या शीतल व सुरक्षित सावलीमध्ये असलेल्या मंदिरात शिकत आहोत.
लेखक परिचय
जगदीश खेबूडकर (१९३२-२०११) हे महाराष्ट्रातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि महान गीतकार व कवी होते. त्यांचा जन्म कोल्हापूर जिल्ह्यातील हळदी या गावी झाला असून त्यांना लहानपणापासूनच कविता लिहिण्याची खूप आवड होती. विशेष म्हणजे ते व्यवसायाने एक शिक्षक होते, ज्यामुळे त्यांना मुलांच्या आवडीचे सोपे आणि सुंदर शब्द वापरून गाणी लिहिण्याची उपजत कला अवगत होती. त्यांनी आपल्या ५० वर्षांच्या संगीत प्रवासात ३२५ हून अधिक मराठी चित्रपटांसाठी तब्बल २५०० पेक्षा जास्त गाणी लिहिली. या अथांग योगदानासाठी त्यांना महाराष्ट्र शासनाचे अनेक मोठे पुरस्कार आणि ‘गदिमा पुरस्कार’ देऊन गौरविण्यात आले होते.
त्यांनी लिहिलेली अनेक गाणी आजही महाराष्ट्रातील घराघरांमध्ये गायली जातात. त्यांच्या काही अत्यंत प्रसिद्ध गाण्यांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:
- ज्ञान दिल्याने ज्ञान वाढते… (शाळेत गायली जाणारी सुप्रसिद्ध प्रार्थना)
- विठू माऊली तू माऊली जगाची… (पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे अतिशय लोकप्रिय भक्तीगीत)
- देहाची तिजोरी, भक्तीचाच ठेवा… (सुधीर फडके यांनी गायलेले सुंदर गाणे)
- शूर आम्ही सरदार आम्हाला, काय कुणाची भीती… (मनात शौर्य भरणारे देशभक्तीपर गाणे)
- अष्टविनायक तुझा महिमा कसा… (गणपती बाप्पाचे प्रसिद्ध गाणे)
- दिसला गं बाई दिसला… आणि तुम्हावर केली मी मर्जी बहाल… (‘पिंजरा’ या प्रसिद्ध चित्रपटातील अजरामर लावणी गीते)
- ऐरणीच्या देवा तुला (शेतकरी आणि कष्टकऱ्यांचे प्रसिद्ध गाणे)
- चंद्र आहे साक्षीला… (एक अतिशय गोड आणि भावस्पर्शी गाणे)
- हळके हळके जोजवा बाळाचा पाळणा… (छोट्या मुलांसाठीचे अत्यंत लोकप्रिय अंगाईगीत)
Also Read: २. पुस्तक माझा गुरू