प्र. १) ओळखा पाहू, मी कोण?
१. मी जिल्ह्याचा प्रथम प्रशासकीय अधिकारी असून आपत्ती व्यवस्थापन समितीचा अध्यक्ष आहे.
उत्तर : जिल्हाधिकारी
२. मी गावपातळीवर शांतता राखण्यासाठी पोलिसांना मदत करतो.
उत्तर : पोलीस पाटील
३. मी तालुका पातळीवर महसूल गोळा करतो आणि ‘तालुका दंडाधिकारी’ म्हणूनही ओळखला जातो.
उत्तर : तहसीलदार
४. मी जिल्ह्यातील गुन्हेगारी रोखण्यासाठी पोलीस दलाचे नेतृत्व करतो.
उत्तर : पोलीस अधीक्षक
प्र. २) खालील प्रसंगी तुम्ही कोणत्या अधिकाऱ्याकडे जाल?
१. तुमच्या जमिनीचा ‘सातबारा’ उतारा हवा असल्यास-
उत्तर : तलाठी
२. तुमच्या परिसरात चोरी झाली असून तक्रार नोंदवायची असल्यास-
उत्तर : पोलीस स्टेशन (पोलीस निरीक्षक / पोलीस ठाणे)
३. दोन व्यक्तींमधील जमिनीचा वाद न्यायालयात न्यायचा असल्यास-
उत्तर : जिल्हा व सत्र न्यायालय / दिवाणी न्यायालय
४. नैसर्गिक आपत्तीमुळे (उदा. गारपीट) झालेल्या पिकांच्या नुकसानीचा पंचनामा करण्यासाठी-
उत्तर : तलाठी / ग्रामसेवक / कृषी साहाय्यक
प्र. ३) पुढील तक्ता पूर्ण करा.
(जिल्हा प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी व त्यांची कार्ये)
| अधिकारी | कार्ये |
|---|---|
| जिल्हाधिकारी | जिल्ह्याचा महसूल गोळा करणे, कायदा व सुव्यवस्था राखणे आणि आपत्ती व्यवस्थापन समितीचा अध्यक्ष म्हणून कार्य करणे. |
| जिल्हा पोलीस अधीक्षक | जिल्ह्यामध्ये कायदा व सुव्यवस्था राखणे, गुन्हेगारी रोखण्यासाठी पोलीस दलाचे नेतृत्व करणे आणि शांतता प्रस्थापित करणे. |
| तहसीलदार | तालुक्याचा महसूल गोळा करणे, शेती व जमिनीसंबंधीच्या वादांवर निर्णय देणे आणि ‘तालुका दंडाधिकारी’ म्हणून काम पाहणे. |
| जिल्हा न्यायाधीश | जिल्ह्यातील दिवाणी व फौजदारी खटल्यांची सुनावणी करणे, कायद्यानुसार न्यायदान करणे आणि लोकांना न्याय मिळवून देणे. |
| तलाठी | गाव पातळीवर जमिनीचा महसूल गोळा करणे, शेतजमिनीच्या नोंदी (सातबारा उतारा) अद्ययावत ठेवणे आणि नैसर्गिक आपत्तीच्या वेळी पंचनामा करणे. |
प्र. ४) संकल्पना स्पष्ट करा.
१. जिल्हाधिकारी
उत्तर : जिल्हाधिकारी हा जिल्हा प्रशासनाचा मुख्य प्रमुख असतो. त्याची निवड केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे (UPSC) केली जाते आणि नेमणूक राज्य शासनामार्फत होते. जिल्हाधिकाऱ्याकडे प्रामुख्याने जिल्ह्याचा महसूल गोळा करणे, कायदा व सुव्यवस्था राखणे, निवडणुकांचे आयोजन करणे आणि जिल्ह्यात कोणतीही आपत्ती आल्यास तात्काळ ‘आपत्ती व्यवस्थापन’ करणे ही महत्त्वाची कार्ये असतात.
२. तहसीलदार
उत्तर : तहसीलदार हा तालुका पातळीवरील मुख्य कार्यकारी व महसूल अधिकारी असतो. तालुक्याचा महसूल गोळा करणे, शेती व जमिनीसंबंधीचे वाद सोडवणे आणि दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीच्या काळात शेतकऱ्यांना मदत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये असतात. तालुक्यात शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी तो ‘तालुका दंडाधिकारी’ म्हणूनही अधिकार गाजवतो.
प्र. ५) कल्पना करा आणि लिहा. ‘मी जिल्हाधिकारी झालो तर…’
प्रश्न : तुमच्या जिल्ह्यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडल्यामुळे पूरस्थिती निर्माण झाली आहे. अशा वेळी जिल्हाधिकारी म्हणून तुम्ही कोणत्या तीन कामांना सर्वोच्च प्राधान्य द्याल आणि का?
उत्तर : जर मी जिल्हाधिकारी झालो आणि माझ्या जिल्ह्यात पूरस्थिती निर्माण झाली, तर मी मानवी जीवांचे रक्षण करण्यासाठी खालील तीन कामांना सर्वोच्च प्राधान्य देईन:
१. पूरग्रस्त लोकांचे तात्काळ सुरक्षित स्थलांतर व बचाव कार्य :
- प्राधान्य देण्याचे कारण : कोणत्याही आपत्तीमध्ये लोकांचे प्राण वाचवणे हे सर्वात महत्त्वाचे असते. मी राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद बल (NDRF), लष्कर आणि स्थानिक बोटींच्या साहाय्याने पुरात अडकलेल्या नागरिकांना व प्राण्यांना तात्काळ सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतरित करण्याच्या कामाला पहिले प्राधान्य देईन.
२. मदत शिबिरे व जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा :
- प्राधान्य देण्याचे कारण : स्थलांतरित केलेल्या लोकांना सुरक्षित निवारा मिळणे गरजेचे असते. मी तात्पुरती मदत शिबिरे सुरू करून तिथे शुद्ध पिण्याचे पाणी, अन्न, औषधे आणि कपडे पुरवेन. तसेच महापूर ओसरल्यावर रोगराई पसरू नये म्हणून वैद्यकीय पथके तैनात करून जंतुनाशक फवारणी करण्यास प्राधान्य देईन.
३. आपत्कालीन मदत कक्ष आणि संपर्क यंत्रणा पूर्ववत करणे :
- प्राधान्य देण्याचे कारण : पूरस्थितीत बचाव कार्याचा वेग वाढवण्यासाठी नियंत्रण कक्ष (Control Room) २४ तास सक्रिय ठेवणे गरजेचे असते. पुरामुळे खंडित झालेली वाहतूक, वीज पुरवठा आणि मोबाईल संपर्क यंत्रणा तातडीने दुरुस्त करून पूर्ववत करेन, जेणेकरून मदतीचे समन्वय व्यवस्थित होईल.
सांगा पाहू !
प्रश्न : तुम्ही ‘जिल्हाधिकारी’ झालात, तर तुम्ही जिल्ह्याचा विकास करण्यासाठी काय-काय कराल?
उत्तर : जर मी जिल्हाधिकारी झालो, तर माझ्या जिल्ह्याला प्रगत आणि लोकाभिमुख बनवण्यासाठी मी खालील गोष्टी करेन:
१. प्रशासकीय पारदर्शकता : सर्व शासकीय कार्यालयांचे कामकाज डिजिटल करून ‘ई-गव्हर्नन्स’ वाढवेन, जेणेकरून भ्रष्टाचार कमी होईल आणि सर्वसामान्य नागरिकांची कामे वेळेत पूर्ण होतील.
२. शिक्षण व आरोग्याला बळकटी : जिल्ह्यातील सरकारी शाळांमध्ये संगणक प्रयोगशाळा व डिजिटल वर्गखोल्या सुरू करेन आणि जिल्हा रुग्णालयांमध्ये उत्कृष्ट औषधोपचार व आरोग्य सुविधा सर्वसामान्यांना मोफत मिळवून देईन.
३. शेतकऱ्यांना तात्काळ मदत : दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीच्या काळात शेतकऱ्यांच्या पिकांच्या नुकसानीचा पंचनामा करून त्यांना वेळेत पीक विमा व शासकीय मदत मिळवून देण्यास सदैव तत्पर राहीन.
शोधा पाहू !
प्रश्न : जिल्हाधिकारी किंवा तहसीलदार होण्यासाठी कोणती परीक्षा उत्तीर्ण व्हावी लागते? याविषयी माहिती मिळवा.
उत्तर :
१. जिल्हाधिकारी (IAS Officer) होण्यासाठी : केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे (UPSC) दरवर्षी राष्ट्रीय पातळीवर घेतली जाणारी ‘नागरी सेवा परीक्षा’ (Civil Services Examination) उत्तीर्ण व्हावी लागते. या कठीण परीक्षेत यशस्वी झाल्यानंतर मिळणाऱ्या रँकनुसार उमेदवाराची ‘भारतीय प्रशासकीय सेवा’ (IAS – Indian Administrative Service) साठी निवड होते.
२. तहसीलदार (Tahsildar) होण्यासाठी : महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे (MPSC) राज्य पातळीवर घेतली जाणारी ‘राज्य सेवा परीक्षा’ (State Services Examination) उत्तीर्ण व्हावी लागते. या परीक्षेत सर्वोच्च गुण मिळवणाऱ्या उमेदवाराची निवड क्लास-१ (Class-1) अधिकारी म्हणजेच तहसीलदार म्हणून केली जाते.
विचार करा !
प्रश्न : जिल्हा प्रशासनाची त्रिसूत्री रचना कोणती आहे? या रचनेत कोणकोणत्या मुख्य विभागांचा समावेश होतो?
उत्तर : जिल्हा प्रशासनाचा कारभार सुव्यवस्थित आणि लोकाभिमुख चालवण्यासाठी खालील तीन मुख्य विभागांमध्ये जिल्हा प्रशासनाची रचना करण्यात आली आहे:
१. महसूल विभाग (Revenue Administration) :
- प्रमुख : जिल्हाधिकारी (जिल्हा दंडाधिकारी)
- रचना : जिल्हाधिकारी ➔ उपजिल्हाधिकारी ➔ तहसीलदार ➔ नायब तहसीलदार ➔ मंडळ अधिकारी ➔ तलाठी ➔ कोतवाल.
- काम : जमिनीचा महसूल गोळा करणे, शेतीविषयक नोंदी ठेवणे आणि आपत्ती व्यवस्थापन करणे.
२. पोलीस प्रशासन (Police Administration) :
- प्रमुख : पोलीस अधीक्षक (SP)
- रचना : पोलीस अधीक्षक ➔ उपपोलीस अधीक्षक ➔ पोलीस निरीक्षक ➔ साहाय्यक पोलीस निरीक्षक ➔ पोलीस उपनिरीक्षक ➔ पोलीस हेड कॉन्स्टेबल ➔ पोलीस कॉन्स्टेबल.
- काम : जिल्ह्यात कायदा व सुव्यवस्था राखणे, गुन्हेगारी रोखणे आणि शांतता प्रस्थापित करणे.
३. न्याय प्रशासन (Judicial Administration) :
- प्रमुख : जिल्हा व सत्र न्यायाधीश
- रचना : जिल्हा व सत्र न्यायालय ➔ दिवाणी न्यायाधीश (दिवाणी खटले) आणि न्यायदंडाधिकारी (फौजदारी खटले).
- काम : दिवाणी व फौजदारी खटल्यांची सुनावणी करणे, न्यायदान करणे आणि नागरिकांच्या हक्कांचे संरक्षण करणे.
Also Read:५ : स्थानिक शासन संस्था (शहरी)