प्र. १) खालील समस्या आणि त्या सोडवणारे अधिकारी यांच्या जोड्या लावा.
| ‘अ’ गट (समस्या / काम) | ‘ब’ गट (अधिकारी) | उत्तर |
|---|---|---|
| अ) गटविकास अधिकारी (BDO) | १) गावातील जन्म-मृत्यूची नोंद करणे. | ब) तालुक्याच्या विकास कामांवर देखरेख ठेवणे. |
| ब) मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) | २) तालुक्याच्या विकास कामांवर देखरेख ठेवणे. | का) जिल्हा परिषदेने घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी करणे. |
| का) Gram Panchayat Adhikari (ग्रामसेवक) | ३) जिल्हा परिषदेने घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी करणे. | अ) गावातील जन्म-मृत्यूची नोंद करणे. |
प्र. २) ओळखा पाहू, मी कोण?
१. गावाचा ‘प्रथम नागरिक’
उत्तर : सरपंच .
२. जिल्हा परिषदेचे सर्व प्रशासकीय कामकाज पाहतो.
उत्तर : मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO).
प्र. ३) तुम्ही काय कराल?
प्रसंग १ : तुमच्या शाळेच्या रस्त्यावर खूप खड्डे पडले आहेत आणि पावसाळ्यात तिथे पाणी साचते. ही समस्या सोडवण्यासाठी तुम्ही कोणाला पत्र लिहाल?
अ) पोलीस स्टेशन
ब) ग्रामपंचायत
का) बँक मॅनेजर
ड) इतर
उत्तर : ब) ग्रामपंचायत
- कारण : गावातील रस्त्यांची दुरुस्ती व देखभाल करणे, खड्डे बुजवणे आणि पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी सांडपाण्याची योग्य गटार व्यवस्था करणे ही ग्रामपंचायतीची कायदेशीर जबाबदारी असते . म्हणूनच या समस्येचे निवारण करण्यासाठी आम्ही ग्रामपंचायतीला पत्र लिहू .
प्रसंग २ : २५० लोकसंख्या असलेल्या वाडीवर (वस्तीवर) ‘ग्रामपंचायत’ स्थापन करता येईल का? जरा नाही, तर तिथे कोणती शासनसंस्था काम करेल?
उत्तर : २५० लोकसंख्या असलेल्या वाडीवर स्वतंत्र ग्रामपंचायत स्थापन करता येणार नाही .
- कारण : सामान्यतः नवीन ग्रामपंचायत स्थापन करण्यासाठी संबंधित गाव किंवा वस्तीची लोकसंख्या किमान ५०० असणे आवश्यक असते . ज्या वाड्यांची किंवा गावांची लोकसंख्या ५०० पेक्षा कमी असते, तिथे दोन किंवा अधिक गावे मिळून ‘गट ग्रामपंचायत’ स्थापन केली जाते . त्यामुळे अशा ठिकाणी गट ग्रामपंचायत काम करेल .
प्र. ४) खालील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा.
उत्तर :
ग्रामपंचायतीची कामे
│
┌───────────────────┬────────┴────────────┬───────────────────┐
▼ ▼ ▼ ▼
पिण्याच्या पाण्याची सांडपाण्याची व्यवस्था दिवेबत्तीची सोय जन्म-मृत्यू व विवाह
सोय नोंदणी ठेवणे
│ │ │ │
├───────────────────┼─────────────────────┼───────────────────┤
▼ ▼ ▼ ▼
अंतर्गत रस्ते गावात स्वच्छता राखणे प्राथमिक शिक्षण व सरकारी योजनांची
बांधणे व दुरुस्त करणे आरोग्य सुविधा माहिती देणे
- पिण्याच्या पाण्याची सोय करणे .
- सांडपाण्याची योग्य व्यवस्था करणे .
- रस्त्यांवर व सार्वजनिक ठिकाणी दिवेबत्तीची सोय करणे .
- जन्म, मृत्यू व विवाह यांची नोंदणी ठेवणे .
- गावातील अंतर्गत रस्ते बांधणे व दुरुस्त करणे .
- संपूर्ण गावात स्वच्छता राखणे व कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे .
- गावात प्राथमिक शिक्षण व प्राथमिक आरोग्य सुविधा पुरवणे .
- गावातील नागरिकांना विविध सरकारी योजनांची माहिती देणे .
प्र. ५) खालील तक्ता पूर्ण करा.
(महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्थानिक शासनसंस्था – त्रिस्तरीय रचना)
| स्तर (पातळी) | लोकप्रतिनिधी प्रमुख (राजकीय प्रमुख) | प्रशासकीय प्रमुख |
|---|---|---|
| ग्रामपंचायत (गाव पातळी) | सरपंच | ग्रामसेवक / ग्रामपंचायत अधिकारी |
| पंचायत समिती (तालुका पातळी) | सभापती | गटविकास अधिकारी (BDO) |
| जिल्हा परिषद (जिल्हा पातळी) | अध्यक्ष | मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) |
सांगा पाहू !
प्रश्न : आपल्या गावाचा, तालुक्याचा आणि जिल्ह्याचा स्थानिक पातळीवरील कारभार कोणत्या व्यवस्थेअंतर्गत चालतो?
उत्तर : आपल्या गावाचा, तालुक्याचा आणि जिल्ह्याचा कारभार ‘पंचायतराज’ या त्रिस्तरीय ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य शासन व्यवस्थेअंतर्गत चालतो . यात ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद यांचा समावेश होतो .
शोधा पाहू !
प्रश्न १ : आपल्या शेजारच्या राज्यांमध्ये (उदा. गोवा, गुजरात, कर्नाटक इत्यादी) ग्रामपंचायतीत महिलांसाठी किती टक्के जागा राखीव असतात?
उत्तर : महाराष्ट्राप्रमाणेच गोवा, गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, आंध्र प्रदेश या आपल्या शेजारच्या राज्यांमध्ये देखील ग्रामपंचायतीत महिलांसाठी ५० टक्के जागा राखीव ठेवण्यात आल्या आहेत .
प्रश्न २ : पंचायत समितीच्या सभापतीची निवड कोण करते आणि पंचायत समितीचा प्रशासकीय प्रमुख कोण असतो?
उत्तर :
- पंचायत समितीच्या सभापतीची निवड : पंचायत समितीचे निवडून आलेले निर्वाचित सदस्य आपल्या पैकीच एका सदस्याची ‘सभापती’ म्हणून बहुमताने निवड करतात .
- प्रशासकीय प्रमुख : गटविकास अधिकारी (BDO) हा पंचायत समितीचा मुख्य प्रशासकीय प्रमुख असतो.
विचार करा !
प्रश्न : जर तुम्ही गावाचे ‘सरपंच’ झालात, तर गावाला प्रगत व आदर्श बनवण्यासाठी तुम्ही कोणकोणती कामे करायला प्राधान्य द्याल?
उत्तर : जर मी गावाचा सरपंच झालो, तर माझ्या गावाला एक डिजिटल आणि आदर्श गाव बनवण्यासाठी मी खालील कामांना सर्वाधिक प्राधान्य देईन:
१. पाणी व स्वच्छता : गावात २४ तास शुद्ध आणि स्वच्छ पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देईन, तसेच सांडपाण्याचा निचरा होण्यासाठी पक्की गटारे बांधून संपूर्ण गाव स्वच्छ व हागणदारीमुक्त करेन .
२. शिक्षण व तंत्रज्ञान : जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेला डिजिटल करून तिथे संगणक लॅब आणि समृद्ध वाचनालयाची सोय करेन.
३. हरित व सौर ऊर्जा : रस्त्यांवरील पथदिवे आणि पाणीपुरवठ्याची यंत्रणा सौर ऊर्जेवर चालवून गावाचा विजेचा खर्च वाचवेन आणि गावात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करेन .
४. रोजगार व आरोग्य : गावातील तरुणांना स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देईन आणि फिरता दवाखाना व प्राथमिक आरोग्य केंद्र सक्षम करेन .
तुमचे मत काय आहे?
प्रश्न : लोकशाहीचे विकेंद्रीकरण करण्यात ग्रामीण स्थानिक शासन संस्थांचे (पंचायतराज) काय महत्त्व आहे? तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर :
माझे मत असे आहे की, भारतासारख्या विशाल देशात केवळ दिल्ली किंवा मुंबईतील केंद्र व राज्य सरकारांच्या माध्यमातून प्रत्येक गावाचा विकास करणे अशक्य आहे. म्हणूनच संविधानाने ७३ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे पंचायतराज व्यवस्थेला बळ देऊन लोकशाहीचे विकेंद्रीकरण केले आहे . या ग्रामीण स्थानिक शासन संस्थांमुळे देशातील शेवटच्या घटकापर्यंत सत्तेचे अधिकार पोहोचले आहेत . गावचे लोक आता स्वतः ग्रामसभेच्या माध्यमातून गावाच्या हिताचे आणि विकासाचे निर्णय घेऊ शकतात . यामुळे नागरिकांमध्ये राजकीय जागृती निर्माण होते, प्रशासनात थेट लोकसहभाग वाढतो आणि लोकांच्या लहान-सहान स्थानिक समस्या गावातल्या गावात वेगाने सुटू शकतात . थोडक्यात सांगायचे तर, ग्रामीण स्थानिक शासन संस्था या लोकशाहीचा खरा पाया असून ग्रामीण विकासाच्या त्या मुख्य वाहक आहेत, असे माझे स्पष्ट मत आहे.