प्र. १) एका शब्दात उत्तरे लिहा.
१. भारतीय संस्कृतीचा अंगभूत गुण
उत्तर : सर्वसमावेशकता .
२. जैन धर्मात धर्मज्ञान प्रगट करणारे
उत्तर : तीर्थंकर .
३. गौतम बुद्धांनी पहिले प्रवचन वारणसीजवळ येथे दिले.
उत्तर : सारनाथ .
४. ज्यू धर्मीयांचा प्रमुख धर्मग्रंथ
उत्तर : तोराह .
५. इस्लाम धर्मीयांचे प्रार्थनास्थळ
उत्तर : मशीद .
प्र. २) अ) तक्ता पूर्ण करा.
| अनुक्रमांक | धर्माचे नाव | धर्मग्रंथ | प्रार्थनास्थळ |
|---|---|---|---|
| १ | वैदिक (हिंदू) धर्म | वेद / उपनिषदे / भगवद्गीता | मंदिर |
| २ | जैन धर्म | आगम ग्रंथ (आगम साहित्य) | जैन मंदिर / देरासर |
| ३ | बौद्ध धर्म | त्रिपिटक | बौद्ध विहार / स्तूप |
| ४ | ज्यू धर्म | तोराह | सिनॅगॉग |
| ५ | ख्रिश्चन धर्म | बायबल | चर्च |
| ६ | इस्लाम धर्म | कुरआन | मशीद |
| ७ | पारशी धर्म | अवेस्ता | अग्यारी |
प्र. ३) टीपा लिहा.
१. आर्यसत्ये : गौतम बुद्धांनी मानवी जीवनातील सत्ये स्पष्ट करण्यासाठी चार ‘आर्यसत्यांचे’ प्रतिपादन केले आहे.
- दुःख : मानवी जीवनात दुःख असते .
- दुःखाचे कारण : माणसाच्या अमर्याद इच्छा, वासना आणि तृष्णा हीच त्याच्या दुःखाचे मूळ कारण आहेत.
- दुःख-निवारण : मानवाच्या दुःखाचे निवारण करणे शक्य आहे .
- प्रतिपद : दुःख निवारणाचा मार्ग म्हणजेच ‘अष्टांगिक मार्ग’ होय, ज्याच्या पालनाने दुःखाचा अंत होतो .
२. भगवद्गीता : भगवद्गीता हा हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र ग्रंथ असून तो महाभारताचा एक भाग आहे . यात श्रीकृष्णाने अर्जुनाला निष्काम कर्माचा म्हणजेच ‘कर्मयोगाचा’ उपदेश केला आहे . मानवाने फळाची अपेक्षा न बाळगता आपले विहित कर्तव्य करत राहिले पाहिजे आणि प्रत्येकाने आपले भवितव्य स्वतःच्या कर्माने घडवायचे असते, हा विचार यात मांडला आहे .
३. पंचशील तत्त्वे : गौतम बुद्धांनी बौद्ध धर्माच्या अनुयायांना आचरण शुद्ध ठेवण्यासाठी खालील पाच महत्त्वाच्या नियमांचे (शीलांचे) पालन करण्यास सांगितले आहे :
- प्राण्यांची हत्या करण्यापासून दूर राहणे (अहिंसा) .
- चोरी करण्यापासून दूर राहणे .
- अनैतिक आचरणापासून दूर राहणे .
- असत्य (खोटे) बोलण्यापासून दूर राहणे .
- मादक व नशिल्या पदार्थांच्या सेवनापासून दूर राहणे .
४. त्रिरत्ने :
- जैन धर्मातील त्रिरत्ने : वर्धमान महावीरांनी सुखी व सन्मार्गी जीवनासाठी तीन तत्त्वे सांगितली आहेत: सम्यक् दर्शन (तीर्थंकरांच्या उपदेशावर श्रद्धा), सम्यक् ज्ञान (शिकवणीचे अचूक ज्ञान मिळवणे) आणि सम्यक् चारित्र्य (व्रतांचे काटेकोर आचरण करणे).
- बौद्ध धर्मातील त्रिरत्ने : बौद्ध धर्मात ‘बुद्ध, धम्म आणि संघ’ यांना शरण जाण्याच्या संकल्पनेला त्रिशरण किंवा त्रिरत्ने म्हणतात .
प्र. ४) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
१. विविध धर्मांतील अहिंसा, करुणा व सत्य यांसारख्या मूल्यांचा समाजावर काय परिणाम होतो?
उत्तर : या उदात्त मूल्यांचा मानवी समाजावर अत्यंत सकारात्मक परिणाम होतो:
- अहिंसेमुळे समाजात वैरभाव आणि हिंसक वृत्ती संपून लोक आपापसांतील वाद मिटवून शांततेने राहतात.
- करुणेमुळे समाजात दीनदुबळ्या व गरजू लोकांबद्दल सहानुभूती निर्माण होऊन परस्पर सहकार्य व माणुसकी वाढीस लागते.
- सत्याच्या आचरणामुळे लोकांमध्ये परस्पर विश्वास दृढ होतो, ज्यामुळे व्यवहारात प्रामाणिकपणा येऊन न्याय्य समाज आकारास येतो.
२. कोणत्याही दोन भिन्न धर्मांच्या शिकवणीत असलेली समानता सोदाहरण सांगा.
उत्तर : जैन धर्म आणि बौद्ध धर्म यांच्या शिकवणीत अनेक बाबतीत कमालीचे साम्य आहे.
- अहिंसा : जैन धर्मीय सूक्ष्म जीवांबाबतही ‘अहिंसा परमो धर्मः’ पाळतात, तर बौद्ध धर्मीय ‘पंचशील’ तत्त्वांनुसार प्राणिमात्रेवर करुणा ठेवण्याचा संदेश देतात .
- समानता : वर्धमान महावीरांनी मनुष्याचे मोठेपण त्याच्या जन्मावर नव्हे तर उत्तम चारित्र्यावर अवलंबून असते असे सांगितले . तसेच गौतम बुद्धांनीही मानवी बुद्धीच्या स्वातंत्र्याची घोषणा करून जन्मावर आधारित श्रेष्ठत्व नाकारले .
प्र. ५) प्रार्थना/ध्यान-धारणा, विपश्यना यामुळे मानवी समूहाला कोणते फायदे होतात?
उत्तर :
- मानसिक शांतता : ध्यान-धारणा व विपश्यनेमुळे मन अंतर्मुख व शांत होऊन दैनंदिन जीवनातील ताणतणाव नाहीसा होतो.
- एकाग्रतेत वाढ : विचार स्थिर झाल्यामुळे स्मरणशक्ती सुधारते आणि एकाग्रता वाढल्याने कामाची कार्यक्षमता वाढते.
- सकारात्मकता : नियमित प्रार्थनेमुळे मनात सकारात्मक ऊर्जा व आशेचा संचार होतो, जो माणसाला संकटांशी लढण्याचे बळ देतो.
- सामाजिक स्वास्थ्य : क्रोधावर नियंत्रण मिळवल्याने आपापसांतील भांडणे कमी होऊन समाजात परस्पर सलोखा व शांतता प्रस्थापित होते.
सांगा पाहू !
१. प्राचीन भारतात कोणत्या धर्मांचा प्रसार झाला?
उत्तर : प्राचीन भारतात प्रामुख्याने वैदिक धर्म, जैन धर्म, बौद्ध धर्म, ज्यू धर्म, ख्रिश्चन धर्म, इस्लाम धर्म आणि पारशी धर्म या विविध धर्मांचा प्रसार झाला.
२. या विविध धर्मांचे तत्त्वज्ञान आपल्याला काय शिकवते?
उत्तर : हे तत्त्वज्ञान आपल्याला सत्यवचन, सहिष्णुता, न्याय, अहिंसा, करुणा आणि नैतिकता या मूलभूत जीवनमूल्यांचे आचरण करायला शिकवते .
३. गौतम बुद्धांनी उपदेशिलेली सहिष्णुता केवळ भारतीय समाजालाच नव्हे, तर सर्व मानवजातीला आजही मार्गदर्शक का ठरते?
उत्तर : आजच्या जगात युद्ध आणि हिंसेमुळे होणारी हानी टाळण्यासाठी शांततेची नितांत गरज आहे . बुद्धांचा “द्वेषाने द्वेष संपत नाही, तो प्रेमानेच संपतो” हा विचार आजच्या काळात मानवाला एकत्र आणणारा एकमेव शांतताप्रिय मार्ग आहे, म्हणूनच तो आजही मार्गदर्शक ठरतो .
विचार करा
१. आपल्या कुटुंबातील धार्मिक सण, पूजा, प्रथा, परंपरा यांमागील तार्किक कारणे काय असावीत?
उत्तर : सण-उत्सवांच्या निमित्ताने नातेवाईक व समाज एकत्र येतात, ज्यामुळे सामाजिक एकात्मता व संवाद वाढतो. तसेच सणांमधील अन्नपदार्थ हे निसर्गातील हवामानाशी सुसंगत आरोग्यासाठी आवश्यक असणारे घटक पुरवतात आणि सणांच्या निमित्ताने होणाऱ्या घर-परिसराच्या साफसफाईमुळे आरोग्य व स्वच्छता राखली जाते.
२. ‘सत्य बोलणे’ हे तत्त्व आचरणात आणण्याचा उपयोग आजच्या काळात कसा होईल?
उत्तर : आजच्या फसवणुकीच्या काळात सत्य आचरणामुळे व्यवहारात प्रामाणिकपणा येईल, परस्पर नातेसंबंधांमधील गैरसमज दूर होतील आणि सामाजिक सुरक्षितता वाढेल .
३. ‘प्रेम आणि दया’ या तत्त्वज्ञानाचा आधुनिक समाजात कसा उपयोग होईल?
उत्तर : आधुनिक समाजात वाढणारा एकाकीपणा व ताणतणाव दूर करण्यासाठी प्रेम आणि दयेची खूप गरज आहे. यामुळे आपण वंचित व गरजू घटकांना आधार देऊन समाजात संवेदनशीलता टिकवून ठेवू शकू.
४. ‘अहिंसा’ या तत्त्वाचे सध्याच्या काळात काय महत्त्व आहे? आपण नागरिक म्हणून हे तत्त्व आचरणात कसे आणू शकतो?
उत्तर : नागरिक म्हणून आपण दैनंदिन वादात शारीरिक किंवा शब्दांनी मानसिक हिंसा करणे टाळले पाहिजे. सोशल मीडियावर अपशब्द वापरणे थांबवून इतरांच्या मतांचा आदर केला पाहिजे आणि सर्व प्रश्न संवादाच्या शांतताप्रिय मार्गाने सोडवले पाहिजेत .
शोधा पाहू !
प्रश्न : कंबोडिया, इंडोनेशिया, व्हिएतनाम, थायलंड, म्यानमार या देशांमधील भारतीय संस्कृतीचा प्रभाव असलेल्या वारसास्थळांची यादी करा.
उत्तर : युनेस्कोने (UNESCO) जागतिक वारसा म्हणून घोषित केलेली व भारतीय हिंदू-बौद्ध संस्कृतीचा प्रभाव असलेली स्थळे खालीलप्रमाणे आहेत :
- अंगकोर वाट मंदिर समूह (कंबोडिया) : जगातील सर्वांत भव्य मंदिर समूह, ज्याच्या भिंतींवर रामायण व महाभारतातील प्रसंग कोरलेले आहेत .
- बोरोबुदुर स्तूप (इंडोनेशिया) : प्राचीन भारतीय बौद्ध वास्तुकलेचा प्रभाव असलेला जगातील सर्वांत मोठा बौद्ध स्तूप.
- प्रमबानान मंदिर समूह (इंडोनेशिया) : त्रिमूर्तींना (शिव, विष्णू, ब्रह्मा) समर्पित असलेले भव्य ऐतिहासिक हिंदू मंदिर.
- माय सन मंदिर अवशेष (व्हिएतनाम) : चाम राजवंशाने बांधलेले भगवान शिवाचे प्राचीन मंदिर अवशेष .
- अयुथ्या ऐतिहासिक शहर (थायलंड) : भारताच्या ‘अयोध्या’ शहरावरून नाव प्रेरित असलेले आणि बौद्ध मंदिरांनी नटलेले ऐतिहासिक शहर.
Also Read: ४: वैदिक संस्कृती