प्र. १ अ) एका शब्दात उत्तरे लिहा.
१. ‘विद्’ म्हणजे काय?
उत्तर : जाणणे .
२. गुरुजवळ बसून ज्ञान मिळवणे म्हणजे काय?
उत्तर : उपनिषद .
३. ज्येष्ठ व्यक्तींचे मंडळ म्हणजे काय?
उत्तर : सभा .
प्र. १ ब) योग्य जोड्या जुळवा.
| क्र. | गट ‘अ’ (वेद) | गट ‘ब’ (वैशिष्ट्य) | उत्तर |
|---|---|---|---|
| १ | ऋग्वेद | अ) यज्ञातील मंत्रांचे गायन | का) देवतांची स्तवने |
| २ | यजुर्वेद | ब) आरोग्य व औषधोपचार | ड) यज्ञविधीचे वर्णन |
| ३ | सामवेद | का) देवतांची स्तवने | अ) यज्ञातील मंत्रांचे गायन |
| ४ | अथर्ववेद | ड) यज्ञविधीचे वर्णन | ब) आरोग्य व औषधोपचार |
प्र. २ अ) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा.
प्रश्न : चार आश्रम कोणते ते संकल्पनाचित्रात लिहा.
उत्तर :
चार आश्रम
│
┌───────────────────┬──────┴─────────────┬───────────────────┐
▼ ▼ ▼ ▼
ब्रह्मचर्याश्रम गृहस्थाश्रम वानप्रस्थाश्रम संन्यासाश्रम
प्र. २ ब) टीपा लिहा.
१. वैदिककालीन शिक्षणव्यवस्था :
- गुरुकुल पद्धती : वैदिक काळात गुरुकुल शिक्षण पद्धती अस्तित्वात होती . विद्यार्थी शिक्षणासाठी गुरुच्या घरी (गुरुकुलात) राहून शिक्षण पूर्ण करत असत .
- मौखिक परंपरा : तत्कालीन काळात ज्ञान मौखिक परंपरेने जतन केले जाई . वेद आणि इतर मंत्र मौखिक स्वरूपात पठण करून पाठ करावे लागत . त्यामुळे उच्चार शुद्धतेला आणि पाठांतराला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान होते.
- विविध विषयांचा अभ्यास : शिक्षणात प्रामुख्याने चार वेद, व्याकरण, भाषा, खगोलशास्त्र, गणित, आयुर्वेद आणि युद्धशास्त्र यांसारख्या विषयांचा अभ्यास केला जात असे .
- मूल्यांचे महत्त्व : गुरुकुलात शिस्त, सत्य, संयम, श्रमप्रतिष्ठा आणि आदर या नैतिक व सामाजिक मूल्यांचे संस्कार विद्यार्थ्यांवर केले जात .
२. वैदिककालीन आर्थिक जीवन :
- शेती : शेती हा लोकांचा प्रामुख्याने मुख्य व्यवसाय होता . बैलांच्या साहाय्याने शेतीची मशागत व नांगरणी केली जाई. गहू, तांदूळ आणि सातू (बार्ली) ही त्यांची मुख्य उत्पादने होती .
- पशुपालन : शेतीच्या जोडीला पशुपालन केले जाई . गायी, शेळ्या, मेंढ्या आणि घोडे हे पाळीव प्राणी मानवी जीवनाचा महत्त्वाचा भाग होते . गायीचा वापर खरेदी-विक्रीचे (विनिमयाचे) मुख्य साधन म्हणून केला जाई .
- कारागीर व उद्योग : समाजात धातूकाम करणारे, कुंभार, विणकर, सुतार, चांभळ आणि रथ बनवणारे विविध कुशल कारागीर होते .
- श्रेणी व व्यापार : व्यापारी व कारागिरांचे स्वतःचे स्वतंत्र संघ होते, ज्यांना ‘श्रेणी’ म्हटले जाई . श्रेणीच्या प्रमुखाला ‘श्रेष्ठी’ अशी संज्ञा होती .
३. वैदिक समाजातील स्त्रियांचे स्थान :
- आदराचे स्थान : वैदिक समाजात स्त्रियांना अत्यंत आदराची व सन्मानाची वागणूक मिळत असे.
- शिक्षणाचा अधिकार : स्त्रियांना शिक्षणाचा पूर्ण अधिकार होता . अनेक विदुषी स्त्रियांनी (उदा. लोपामुद्रा, घोषा, गार्गी, मैत्रेयी) वेदांमधील ऋचांची रचना करून आपली बौद्धिक प्रगती दाखवून दिली होती .
- धार्मिक कार्यात सहभाग : कौटुंबिक किंवा सार्वजनिक यज्ञ विधींमध्ये पतीसोबत पत्नीचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा व अनिवार्य मानला जात असे .
प्र. ३ अ) पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा.
१. वैदिक संस्कृतीत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.
- कारण :
१. वैदिक समाजाची संपूर्ण अर्थव्यवस्था व प्रजेचा मुख्य अन्नपुरवठा हा शेती उत्पादनांवर अवलंबून होता .
२. गहू, तांदूळ, सातू यांसारख्या प्रमुख अन्नधान्यांचे उत्पादन प्रजेच्या उदरनिर्वाहासाठी अत्यंत गरजेचे होते .
३. शेतीच्या नांगरणी व मशागतीसाठी उपयुक्त असणारे बैल आणि इतर प्राण्यांचे संगोपनही शेतीच्या गरजेतून केले जाई
४. यज्ञांमध्ये अग्नीला आहुती (हवि) म्हणून अन्नधान्य व तूप अर्पण केले जाई, जे शेतीतूनच उपलब्ध होत असे .
२. वैदिक काळातील समाजात स्त्रियांचे स्थान सन्मानाचे होते.
- कारण :
१. वैदिक समाजात स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीने शिक्षण घेण्याचा आणि स्वतःच्या बौद्धिक विकासाचा अधिकार होता .
२. अनेक विदुषी स्त्रियांनी वेदांच्या रचनेत (ऋचा रचण्यात) आपले मोलाचे योगदान दिले होते.
३. यज्ञकार्य किंवा कौटुंबिक धार्मिक विधींमध्ये पतीसोबत पत्नीचा सहभाग अनिवार्य मानला जाई, तिला ‘सहधर्मचारिणी’ म्हणून धार्मिक कार्यात अग्रस्थान होते .
४. गृहसंस्थेत कुटुंबातील महत्त्वाचे निर्णय घेण्याचे तिला पूर्ण स्वातंत्र्य होते .
प्र. ३ ब) वैदिक काळातील मनोरंजनाची साधने व वर्तमानकाळातील मनोरंजनाची साधने यांमधील साम्य व फरकाचे मुद्दे लिहा.
उत्तर :
| मुद्दे | वैदिक काळातील मनोरंजनाची साधने | वर्तमानकाळातील मनोरंजनाची साधने |
|---|---|---|
| १. मुख्य साधने | गायन, वादन, नृत्य, सोंगट्यांचे (द्युत) खेळ, रथशर्यती, मल्लयुद्ध (कुस्ती) आणि शिकार करणे . | चित्रपट, दूरदर्शन, मोबाईल गेम्स, इंटरनेट, सोशल मीडिया, व्हिडिओ गेम्स, क्रीडा स्पर्धा, पर्यटने. |
| २. तंत्रज्ञान | पूर्णपणे पारंपरिक, नैसर्गिक साहित्यावर आधारित आणि मैदानी स्वरूपाची . | डिजिटल, इलेक्ट्रॉनिक, संगणकीय व आधुनिक इंटरनेट तंत्रज्ञानावर आधारित . |
| ३. वाद्ये व संगीत | स्वरगायनासाठी वीणा, मृदंग, शंख आणि बासरी यांसारखी पारंपरिक वाद्ये वापरली जात . | इलेक्ट्रॉनिक गिटार, सिंथेसायझर व संगणकीय संगीत प्रणालीचा वापर केला जातो. |
- दोन्हींमधील साम्य : वैदिक काळातील संगीत, गायन, वादन, नृत्य आणि सोंगट्यांसारखे बैठे खेळ (ज्यांचे आधुनिक रूप बुद्धीबळ आहे) आजही वर्तमानकाळात मनोरंजनासाठी लोकप्रिय आहेत .
प्र. ४ वैदिक काळातील राजकीय व्यवस्था यावरील तक्ता पूर्ण करा.
उत्तर :
| पद / संस्था | कार्य / अधिकार |
|---|---|
| सेनानी (सेनापती) | युद्धाच्या प्रसंगी लष्कराचे नेतृत्व करणे आणि राज्याच्या सीमांचे रक्षण करणे . |
| समिती | राज्यातील सर्वसामान्य लोकांची प्रतिनिधी संस्था, जी राजाला राज्यकारभारात सल्ला देत असे व योग्य राजाची निवड करत असे . |
| भागदुघ | प्रजेकडून उत्पन्नाचा किंवा धान्याचा कर (राजाचा भाग) गोळा करण्याचे मुख्य काम करणारा अधिकारी |
| राजन (राजा) | प्रजेचे रक्षण करणे, न्याय देणे आणि कर व्यवस्थेच्या साहाय्याने राज्यकारभार चालवणे . |
प्र. ५ योगसाधना केल्याने आपल्या जीवनशैलीत कोणते बदल घडून येतील?
उत्तर : योगसाधना केल्याने आपल्या जीवनशैलीत खालीलप्रमाणे अत्यंत सकारात्मक व निरोगी बदल घडून येतील:
- शारीरिक आरोग्य : योग आणि विविध योगासनांमुळे आपले शरीर लवचिक, सुदृढ आणि निरोगी बनते. शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते .
- मानसिक शांतता : प्राणायाम व ध्यान धारणेमुळे मनातील ताणतणाव, चिंता कमी होऊन मानसिक शांतता लाभते.
- एकाग्रतेत वाढ : योगामुळे मनाची चंचलता कमी होते, बुद्धी तल्लख होते आणि अभ्यास किंवा इतर कामांवर लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता सुधारते.
- शिस्तबद्ध दिनचर्या : योगसाधनेच्या नियमित सरावामुळे आपली दिनचर्या, आहाराच्या सवयी आणि झोपण्याची वेळ सुधारून संपूर्ण जीवनशैली शिस्तबद्ध बनते.
सांगा पाहू !
१. ‘वेद’ म्हणजे काय?
उत्तर : ‘विद्’ म्हणजे जाणणे, त्यावरून ‘वेद’ ही संज्ञा तयार झाली . वेद म्हणजे ज्ञान किंवा विद्वत्ता होय . हे भारताचे सर्वांत प्राचीन व महत्त्वाचे वाङ्मय मानले जाते .
२. वैदिक वाङ्मयाची नावे सांगा.
उत्तर : वैदिक वाङ्मयात प्रामुख्याने ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद या चार वेदांचा, तसेच ब्राह्मणग्रंथ, आरण्यके आणि उपनिषदे यांचा समावेश होतो .
३. निसर्गदेवतांची स्तुती कोणत्या वेदात आढळते?
उत्तर : निसर्गदेवतांची स्तुती प्रामुख्याने ऋग्वेदात आढळते .
शोधा पाहू !
१. वैदिक काळात शिक्षणासाठी विद्यार्थी कोठे जात असत?
उत्तर : वैदिक काळात शिक्षणासाठी विद्यार्थी गुरुच्या घरी म्हणजेच गुरुकुलात जात असत .
२. विनिमयाचे मुख्य साधन म्हणून कोणत्या प्राण्याचा वापर केला जाई?
उत्तर : विनिमयाचे मुख्य साधन म्हणून गायीचा (धेनु) वापर केला जाई .
३. वैदिक काळात गायनासाठी कोणकोणती वाद्ये वापरली जात?
उत्तर : वैदिक काळात गायनासाठी वीणा, मृदंग, शंख आणि बासरी (बांसुरी) ही वाद्ये वापरली जात असत .
तुमचे मत काय आहे?
१. गुरुकुल शिक्षणपद्धती आणि आधुनिक शिक्षणपद्धती यांविषयी तुमचे मत काय आहे?
उत्तर : माझ्या मते, दोन्ही शिक्षणपद्धतींचे आपापले विशेष महत्त्व आहे. प्राचीन गुरुकुल पद्धतीमध्ये विद्यार्थी निसर्गाच्या सानिध्यात राहून केवळ बौद्धिक नव्हे तर नैतिक मूल्ये, शिस्त आणि जीवन जगण्याची व्यावहारिक कौशल्ये शिकत असत . परंतु, त्या काळात शिक्षण सर्वांसाठी खुले नव्हते. याउलट, आधुनिक शिक्षणपद्धती ही विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि समता यांवर आधारित असून ती समाजात सर्वांना समान शिक्षणाची संधी देते. जर आपण आधुनिक विज्ञानासोबत गुरुकुल पद्धतीमधील नैतिक मूल्ये, आदर आणि शिस्त यांची सांगड घातली, तर आजचे विद्यार्थी अधिक सुजाण व आदर्श नागरिक बनू शकतील.
२. एकत्र कुटुंब पद्धती आणि विभक्त कुटुंब पद्धती यांविषयी तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर : वैदिक काळात एकत्र कुटुंब पद्धती अस्तित्वात होती, जिथे कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्तीचा आदर केला जाई . एकत्र कुटुंबात लहान मुलांना आजी-आजोबांचे चांगले संस्कार मिळतात, संकटाच्या वेळी सहकार्य व मानसिक सुरक्षितता लाभते . परंतु, आजच्या गतिमान युगात नोकरी व व्यवसायानिमित्त लोक विभक्त (छोटे) कुटुंब पद्धतीकडे वळत आहेत . विभक्त कुटुंबात व्यक्तीला स्वतःचे स्वातंत्र्य व अधिक वैयक्तिक स्पेस मिळते, परंतु कधीकधी मुले एकाकी पडण्याची शक्यता असते. त्यामुळे कुटुंब एकत्र असो किंवा विभक्त, कुटुंबातील सदस्यांमध्ये आपुलकी, संवाद, प्रेम आणि आदर असणे हे माझ्या मते अधिक महत्त्वाचे आहे .
Also Read: ३ . हडप्पा संस्कृती