प्र. १ अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा.
१. हडप्पा संस्कृती सर्वप्रथम …………….. या नदीच्या काठी शोधली गेली.
अ) सिंधू
ब) रावी
क) नर्मदा
ड) गंगा
उत्तर : हडप्पा संस्कृती सर्वप्रथम रावी या नदीच्या काठी शोधली गेली .
२. हडप्पा संस्कृतीतील महास्नानगृह …………….. या ठिकाणी सापडले.
अ) धोलावीरा
ब) लोथल
क) कालीबंगन
ड) मोहेंजोदडो
उत्तर : हडप्पा संस्कृतीतील महास्नानगृह मोहेंजोदडो या ठिकाणी सापडले .
३. हडप्पा संस्कृतीतील …………….. या शहराच्या ठिकाणी गोदी सापडली आहे.
अ) लोथल
ब) राखीगढी
क) बनवली
ड) धोलावीरा
उत्तर : हडप्पा संस्कृतीतील लोथल या शहराच्या ठिकाणी गोदी सापडली आहे .
प्र. १ ब) चूक की बरोबर ते लिहा.
१. दूरवरच्या प्रदेशांशी असलेला व्यापार हे हडप्पा संस्कृतीच्या विस्ताराचे प्रमुख कारण होते.
उत्तर : बरोबर .
२. हडप्पा संस्कृतीतील लोक सार्वजनिक आरोग्याबाबत जागरूक नव्हते.
उत्तर : चूक .
(दुरुस्ती: हडप्पा संस्कृतीतील लोक सार्वजनिक आरोग्याबाबत अत्यंत जागरूक होते.)
३. हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाला व्यापार मंदावणे हे एक कारण होते.
उत्तर : बरोबर .
प्र. २ अ) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा.
उत्तर :
हडप्पा संस्कृतीची वैशिष्ट्ये
│
┌───────────────────┬────────────┴────────────┬
▼ ▼ ▼ ▼
सुसूत्र नगररचना रुंद व सरळ रस्ते पक्क्या विटांची घरे सांडपाण्याची उत्तम व्यवस्था
│ │ │ │
├───────────────────┼─────────────────────────┼
▼ ▼ ▼ ▼
वैशिष्ट्यपूर्ण मुद्रा सुबक मातीची भांडी भव्य महास्नानगृह शिस्तबद्ध दफन पद्धती
प्र. ३ टीपा लिहा.
१. मोहेंजोदडो येथील महास्नानगृह
- भव्यता : मोहेंजोदडो येथे उत्खननात एक अत्यंत प्रशस्त आणि भव्य असे महास्नानगृह सापडले आहे .
- रचना व खोली : या महास्नानगृहातील स्नानकुंड जवळजवळ २.५ मीटर खोल होते. त्याची लांबी सुमारे १२ मीटर आणि रुंदी ७ मीटर होती .
- पक्के बांधकाम : कुंडातील पाणी बाहेर झिरपून जाऊ नये, यासाठी कुंडाचा आतील भाग पक्क्या विटांनी बांधून कोळशाच्या किंवा डांबराच्या थराने गिलावा केला होता .
- स्वच्छतेची काळजी : कुंडात उतरण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी पायऱ्यांची सोय होती. कुंडातील पाणी वेळोवेळी बदलण्यासाठी आणि सांडपाणी बाहेर काढण्यासाठी उत्तम व्यवस्था करण्यात आली होती .
२. हडप्पाकालीन वस्त्रे व दागिने
- वस्त्रे : हडप्पा संस्कृतीतील लोक प्रामुख्याने सुती आणि रेशमी कपड्यांचा वापर करत असत . उत्खननात सापडलेल्या मूर्तींच्या आधारे स्त्री आणि पुरुष दोघेही गुडघ्यापर्यंतचे वस्त्र आणि खांद्यावरून घ्यायचे उपरणे वापरत असत, असे दिसून येते .
- दागिने : हडप्पा संस्कृतीतील लोक विविध प्रकारचे मौल्यवान दागिने वापरत असत . हे दागिने सोने, चांदी, तांबे, कांस्य, रंगीबेरंगी खडे आणि मातीचे मणी यांपासून बनवले जात .
- अलंकार : ते गळ्यातील कंठहार, बाजूबंद, मनगटातील वेगवेगळ्या बांगड्या, अंगठ्या, कर्णभूषणे आणि कंबरपट्टा यांसारखे अलंकार हौसेने घालत असत . या दागिन्यांना परदेशात, विशेषतः मेसोपोटेमियामध्ये प्रचंड मागणी होती .
३. हडप्पाकालीन कला आणि मनोरंजन
- कला : हडप्पा संस्कृतीचे लोक शिल्पकलेत व मातीकाम कलेत अत्यंत निपुण होते . मोहेंजोदडो येथे सापडलेला कांस्य धातूचा ‘नर्तकीचा पुतळा’ आणि ‘दाढी असलेल्या पुरुषाचा दगडी पुतळा’ ही उत्कृष्ट शिल्पकलेची उदाहरणे आहेत . तसेच मातीची भांडी बनवून त्यावर प्राण्यांची व वनस्पतींची सुंदर नक्षी काढण्यात ते कुशल होते .
- मनोरंजन व खेळ : लोकांच्या मनोरंजनासाठी फाशांचे आणि सोंगट्यांचे खेळ खेळले जात . बुद्धीबळाशी साधर्म्य असणारा खेळ त्या काळात खेळला जात असे .
- खेळणी : लहान मुलांच्या मनोरंजनासाठी शिट्ट्या, भिंगऱ्या, सोंगट्या, चाकावर फिरणारे बैल व बैलगाडी आणि विविध प्राणी व पक्षांच्या हालचाल करणाऱ्या मातीच्या आकृत्या यांसारखी खेळणी बनवली जात असत .
प्र. ४ पाठातील नकाशाचे निरीक्षण करा व प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
१. भारतातील राजस्थान या राज्यात असलेल्या हडप्पा संस्कृतीच्या कोणत्याही एका स्थळाचे नाव लिहा.
उत्तर : कालीबंगन (Kalibangan) .
२. भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमारेषेबाहेरील हडप्पा संस्कृतीच्या कोणत्याही एका स्थळाचे नाव लिहा.
उत्तर : मोहेंजोदडो (Mohenjodaro) किंवा हडप्पा (Harappa) . (ही दोन्ही स्थळे सध्या पाकिस्तानमध्ये आहेत).
३. मंडा हे हडप्पा संस्कृतीचे स्थळ कोणत्या नदीच्या तीरावर आहे?
उत्तर : मंडा (Manda) हे हडप्पा संस्कृतीचे स्थळ चेनाब (Chenab) नदीच्या तीरावर आहे .
४. दायमाबाद हे हडप्पा संस्कृतीचे स्थळ वर्तमानकाळातील भारतातील कोणत्या राज्यात आहे?
उत्तर : दायमाबाद हे हडप्पा संस्कृतीचे स्थळ वर्तमानकाळातील भारतातील महाराष्ट्र या राज्यात आहे .
प्र. ५ खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा.
१. हडप्पा संस्कृतीतील सुसूत्र नगररचना ही आजच्या शहरांच्या नियोजनासाठी आदर्श कशी ठरू शकते हे स्पष्ट करा.
उत्तर : हडप्पा संस्कृतीतील सुसूत्र नगररचना आणि व्यवस्था ही आधुनिक काळातील शहरांच्या नियोजनासाठी (Smart Cities Planning) खालील कारणांमुळे एक आदर्श मार्गदर्शक ठरू शकते:
- ग्रीड पद्धतीची रस्तेरचना : हडप्पा संस्कृतीतील रस्ते रुंद, सरळ आणि एकमेकांना काटकोनात छेदणारे होते . यामुळे तयार होणाऱ्या चौकोनी जागेत सुरक्षित घरे बांधली जात . आजच्या वाहतूक कोंडीच्या समस्येवर मात करण्यासाठी ही रचना अत्यंत उपयुक्त आहे .
- उत्कृष्ट व झाकलेली सांडपाणी व्यवस्था : सांडपाणी वाहून नेण्यासाठी विटांनी बांधलेली आणि दगडांनी झाकलेली भूमिगत गटारे होती. आजच्या शहरांमधील उघड्या गटारांमुळे पसरणाऱ्या रोगांवर मात करण्यासाठी ही जुनी पद्धत अत्यंत आदर्श आहे.
- आपत्ती-रोधक मजबूत बांधकाम : हडप्पाकालीन घरे भूकंप व महापुराचा सामना करू शकतील अशा ‘इंग्लिश बाँड’ पद्धतीच्या पक्क्या विटांच्या रचनेतून बांधली जात . इमारत बांधकामात सुरक्षिततेसाठी हा दृष्टीकोन आजच्या काळासाठी आवश्यक आहे.
- आरोग्य व स्वच्छता गृहे : हडप्पा संस्कृतीतील प्रत्येक घरात स्वतःचे न्हाणीघर, शौचालय आणि विहीर होती . आजच्या ‘स्वच्छ भारत अभियाना’ला समृद्ध करणारी ही हजारो वर्षांपूर्वीची स्वच्छता संस्कृती आजही आदर्श आहे .
२. हडप्पा संस्कृतीची अर्थव्यवस्था उतरणीला का लागली?
उत्तर : हडप्पा संस्कृतीची अर्थव्यवस्था उतरणीला लागण्यामागे प्रामुख्याने खालील कारणे होती:
- सागरी व्यापार मंदावणे : हडप्पाचा मेसोपोटेमियाशी (सुमेर) असणारा अत्यंत समृद्ध परकीय सागरी व्यापार इसवी सन पूर्व २३०० च्या सुमारास हळूहळू मंदावला .
- नद्यांचे बदललेले प्रवाह व दुष्काळ : हवामान बदलांमुळे नद्यांचे प्रवाह बदलले किंवा नद्या कोरड्या पडल्या . यामुळे शेतीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर घटले आणि अन्नधान्याची टंचाई निर्माण झाली .
- नैसर्गिक आपत्तींचा तडाखा : वारंवार येणारे महापूर, मोठे भूकंप किंवा समुद्राच्या पातळीतील बदल यांमुळे समृद्ध शहरे आणि बंदरे उद्ध्वस्त झाली .
- स्थलांतर आणि अस्तित्वाचा संघर्ष : आर्थिक सुबत्ता संपल्यामुळे लोकांनी मोठ्या शहरांमधून ग्रामीण भागाकडे स्थलांतर केले, ज्यामुळे हडप्पा संस्कृतीची अर्थव्यवस्था पूर्णपणे कोलमडली .
सांगा पाहू !
१. हडप्पा काळात नगरांची आखणी कशी होती?
उत्तर : हडप्पा काळात नगरांची आखणी अत्यंत सुटसुटीत व नियोजित होती . नगरांचे सामान्यतः दोन किंवा अधिक तटबंदीचे विभाग असत, ज्यामध्ये उंच भागावर राज्यकर्त्यांच्या वास्तव्यासाठी ‘बालेकिल्ला’ असे आणि खालील भागात सामान्य लोकांची वस्ती असे .
२. लोकांचे जीवनमान कसे होते?
उत्तर : हडप्पा संस्कृतीतील लोकांचे जीवनमान सुखी, संपन्न आणि अत्यंत शिस्तबद्ध होते. स्वच्छतेला त्यांच्या जीवनात अनन्यसाधारण महत्त्व होते . ते शेती व व्यापारावर आधारित समृद्ध जीवन जगत असत .
३. व्यापार व्यवस्था आणि शेतीचे तंत्र कशा पद्धतीचे होते?
उत्तर : हडप्पा संस्कृतीतील लोक नांगराचा वापर करून शेती करत असत . गहू, सातू (बार्ली), हरभरा, मसूर ही त्यांची मुख्य पिके होती. व्यापार व्यवस्था अंतर्गत आणि सागरी मार्गाने मेसोपोटेमियापर्यंत अत्यंत यशस्वीपणे चालत असे .
४. या शहरांचा ऱ्हास का व कसा झाला?
उत्तर : हवामान बदलांमुळे नद्यांचे प्रवाह बदलल्याने पाण्याचा प्रचंड तुटवडा निर्माण झाला . तसेच भूकंप, वारंवार येणारे महापूर आणि परकीय व्यापारातील मंदी यांमुळे नगरांचे वैभव नष्ट झाले .
५. मानवाने गाव-वसाहत कोठे वसवली असेल?
उत्तर : मानवाने गाव-वसाहत प्रामुख्याने नद्यांच्या खोऱ्यात किंवा काठांवर वसवली; कारण तेथे पिण्यासाठी व शेतीसाठी मुबलक पाणी, सुपीक जमीन आणि वाहतुकीसाठी जलमार्ग सहज उपलब्ध होत असत .
शोधा पाहू !
प्रश्न : हडप्पा, मोहेंजोदडो, लोथल, कालीबंगन, धोलावीरा, राखीगढी ही शहरे कोणत्या भागात आहेत? ही स्थळे सध्याच्या कोणत्या देशात/राज्यात आहेत याची नोंद करा.
उत्तर :
| हडप्पाकालीन प्राचीन शहर | सध्याचे भौगोलिक स्थान (देश / राज्य) |
|---|---|
| १. हडप्पा | पंजाब प्रांत, पाकिस्तान |
| २. मोहेंजोदडो | सिंध प्रांत, पाकिस्तान |
| ३. लोथल | गुजरात राज्य, भारत |
| ४. कालीबंगन | राजस्थान राज्य, भारत |
| ५. धोलावीरा | गुजरात राज्य, भारत |
| ६. राखीगढी | हरियाणा राज्य, भारत |
तुमचे मत काय आहे?
प्रश्न : हडप्पा संस्कृती ते ‘स्वच्छ भारत अभियान’ पर्यंत विचार केल्यास स्वच्छता ही मूलभूत गरज आहे, हे स्पष्ट होते. याविषयी तुमचे मत काय आहे?
उत्तर : माझे मत असे आहे की, प्राचीन हडप्पा संस्कृतीपासून ते आजच्या आधुनिक ‘स्वच्छ भारत अभियाना’पर्यंतच्या प्रवासावरून हे स्पष्ट होते की, स्वच्छता ही मानवाच्या निरोगी व सुखी आयुष्याची मूळ पायाभूत गरज आहे . हडप्पाकालीन लोकांनी हजारो वर्षांपूर्वीच झाकलेली गटारे, वैयक्तिक न्हाणीघरे आणि सार्वजनिक स्वच्छतेचे उत्कृष्ट नियोजन करून आरोग्याचे महत्त्व ओळखले होते . जर आपण स्वच्छता पाळली नाही, तर साथीचे रोग पसरतात आणि मानवी संस्कृतीचा ऱ्हास होतो. त्यामुळे आजच्या आधुनिक काळात भी प्रत्येक नागरिकाने स्वच्छतेला आपले आद्य कर्तव्य मानणे अत्यंत आवश्यक आहे.
Also Read:२. प्रागैतिहासिक काळ