प्र. १ अ) नावे लिहा.
१. भारतातील काळ्या मातीची जमीन असलेले पठार
उत्तर : दख्खनचे पठार .
२. भारतातील शेतीला सर्वाधिक अनुकूल ठरलेला प्रदेश
उत्तर : गंगा-यमुनेच्या दुआबाचा मैदानी प्रदेश .
३. लिपीचा उगम किंवा विकास झालेला नव्हता तो काळ
उत्तर : प्रागैतिहासिक काळ .
४. दायमाबाद या उत्खननस्थळाचा शोध लावणारे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षक
उत्तर : बी. पी. बोपर्डीकर .
प्र. १ ब) योग्य जोड्या जुळवा.
| क्र. | गट ‘अ’ | गट ‘ब’ | उत्तर |
|---|---|---|---|
| १ | पुराश्मयुग | अ) मोठे धारदार हत्यार | ड) अग्नीचा शोध |
| २ | मध्याश्मयुग | ब) चाकाचा शोध | अ) मोठे धारदार हत्यार |
| ३ | नवाश्मयुग | का) शेती तंत्रात प्रगती | का) शेती तंत्रात प्रगती |
| ४ | ताम्रपाषाणयुग | ड) अग्नीचा शोध | ब) चाकाचा शोध |
प्र. २ अ) खालील तक्ता पूर्ण करा.
| क्र. | वैशिष्ट्ये | मध्याश्मयुग | नवाश्मयुग |
|---|---|---|---|
| १. | निवास | नैसर्गिक गुहा / शैलाश्रय | कायमस्वरूपी घरे / गाव-वसाहती |
| २. | व्यवसाय | शिकार, मासेमारी व प्राण्यांना माणसाळवणे [ | शेती, पशुपालन |
| ३. | साधने | लहान आकाराची हत्यारे | घासून गुळगुळीत केलेली दगडी कुऱ्हाड, टोकदार काठी |
| ४. | कला | गुहाचित्रे / गुहेतील चित्रकला | मातीची रंगीत भांडी |
| ५. | जीवनशैली | भटकंती | स्थिर जीवन |
प्र. २ ब) पुढील विधाने चूक की बरोबर ते सांगून चुकीची विधाने दुरुस्त करून लिहा.
१. जोवे येथे कांस्य धातूच्या चार वस्तू मिळाल्या.
उत्तर : चूक .
दुरुस्त केलेले विधान : दायमाबाद येथे कांस्य धातूच्या चार वस्तू मिळाल्या .
२. नेवासे येथे जोवे संस्कृतीचे पहिले पुरावे सापडले.
उत्तर : चूक .
दुरुस्त केलेले विधान : जोवे येथे जोवे संस्कृतीचे पहिले पुरावे सापडले .
३. महाराष्ट्रातील आद्य शेतकऱ्यांची एक जुनी ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती इनामगाव येथे आहे.
उत्तर : बरोबर .
प्र. ३ अ) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
१. नवाश्मयुगात मानवाची जीवनशैली कशी बदलली?
उत्तर : नवाश्मयुगात मानवाच्या जीवनशैलीत खालीलप्रमाणे महत्त्वाचे बदल झाले:
- स्थिर गाव-वसाहती : शेतीचा शोध लागल्यामुळे पेरणीपासून ते कापणीपर्यंत मानवाला एकाच ठिकाणी राहणे आवश्यक झाले. यामुळे मानवाची भटकंती थांबली आणि स्थिर गाव-वसाहती निर्माण झाल्या .
- कौशल्यांचा विकास : गरजेपेक्षा जास्त अन्नधान्य उपलब्ध झाल्यामुळे समूहातील लोकांना नवीन गोष्टींचा शोध घेण्यास व विविध कौशल्ये (उदा. विणकाम, मातीची भांडी बनवणे, होड्या तयार करणे) विकसित करण्यास पुरेसा वेळ मिळाला.
- कुटुंबसंस्था : एकत्र राहण्यामुळे मानवी समाजात कुटुंब ही सामाजिक संस्था या काळात हळूहळू आकार घेऊ लागली.
- पशुपालनाचा शेतीत वापर : शेतीच्या जोडीने मानवाने प्राण्यांना ओझी वाहण्यासाठी आणि शेतीच्या कष्टाच्या कामांसाठी माणसाळवले .
२. ताम्रपाषाणयुगाची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती?
उत्तर : ताम्रपाषाणयुगाची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
- तांब्याचा वापर : या काळात मानवाने तांबे या धातूचा शोध लावला. तांब्यासोबत दगडी हत्यारांचाही वापर चालू राहिल्यामुळे या काळाला ‘ताम्रपाषाणयुग’ म्हणतात .
- चाकाचा शोध व व्यापार : चाकाचा शोध लागल्यामुळे दळणवळण सुलभ झाले, व्यवसायांमध्ये वाढ झाली आणि व्यापारी केंद्रे विस्तारून नगरे अस्तित्वात आली.
- शेती व पशुपालन : लोक गहू, ज्वारी, तांदूळ, कडधान्ये व कापूस यांचे उत्पादन घेत असत . शेतीला पूरक म्हणून मोठ्या प्रमाणावर पशुपालन केले जाई .
- दफन पद्धती : मृत व्यक्तीचे दफन घरामध्ये किंवा अंगणात केले जाई आणि मृतदेहाशेजारी त्यांच्या नेहमीच्या वापरातील वस्तू व मातीची भांडी ठेवली जात असत .
प्र. ३ ब) खालील युगांची प्रत्येकी दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
१. पुराश्मयुग
उत्तर :
- अग्नीचा शोध : या युगातील मानवी इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाचा शोध म्हणजे ‘अग्नीचा शोध’ होय .
- ओबडधोबड हत्यारे : या काळातील दगडी हत्यारे ओबडधोबड आणि खडबडीत होती, ज्यांचा वापर मानवाने शिकार करण्यासाठी व प्राण्यांचे मांस कापण्यासाठी केला .
२. मध्याश्मयुग
उत्तर :
- लहान व सूक्ष्म साधने : या काळात मानवाने शिंगे व हाडे घासून धारदार आणि लहान आकाराची हत्यारे बनवण्याचे तंत्र विकसित केले .
- पशुपालनाची सुरुवात : मानवाने कुत्र्याला सर्वप्रथम माणसाळवले, तसेच शेळ्या-मेंढ्या पाळण्यास सुरुवात केली .
प्र. ४ खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा.
१. जर नवाश्मयुगीन मानवाने शेती तंत्रज्ञान शोधले नसते, तर आजचे मानवी जीवन कसे असते? कारणांसह उत्तर द्या.
उत्तर : जर शेतीचे तंत्रज्ञान शोधले नसते, तर आजचे मानवी जीवन खालील कारणांमुळे अत्यंत प्राथमिक व रानटी स्वरूपाचे राहिले असते:
अन्नाच्या शोधात मानवाला आजही एका जागेवरून दुसऱ्या जागी प्राण्यांप्रमाणे सतत भटकावे लागले असते .शेती नसल्याने मानव एका जागी स्थिर झाला नसता; परिणामी गावे, शहरे, संस्कृती किंवा देश निर्माण झाले नसती .मानवाचा सर्व वेळ केवळ अन्न शोधण्यात गेला असता. त्यामुळे शिक्षण, विज्ञान, इंटरनेट, तंत्रज्ञान आणि आरोग्याच्या कोणत्याही आधुनिक सुविधांचा शोध लागला नसता.
२. नवाश्मयुगात कोणते तंत्रज्ञान विकसित झाले, ज्यामुळे मानवाचे दैनंदिन जीवन बदलले?
उत्तर : नवाश्मयुगात खालील तंत्रज्ञान विकसित झाले, ज्याने मानवी जीवन पूर्णपणे बदलले:
ऋतूनुसार बियाणे पेरणे आणि धान्य उत्पादन करणे या तंत्रज्ञानामुळे मानव स्थिर झाला .दगड घासून गुळगुळीत कुऱ्हाड आणि लाकडी दांड्यांचे तंत्रज्ञान विकसित झाले . चाकाच्या साहाय्याने मातीची रंगीत भांडी घडवणे आणि कापड विणण्याचे तंत्रज्ञान विकसित झाले . लाकडाच्या होड्या बनवून पाण्यावरून प्रवास करण्याचे तंत्र मानवाने आत्मसात केले .
प्र. ५ तुम्हाला नवीन घर घ्यायचे आहे. त्यासाठी कोणकोणत्या जीवनोपयुक्त बाबींचा विचार करून तुम्ही नवीन घर घ्याल? उदाहरणार्थ, पाणी
उत्तर : मला नवीन घर घ्यायचे असल्यास मी खालील जीवनोपयुक्त बाबींचा प्रामुख्याने विचार करेन:
पिण्यासाठी व दैनंदिन वापरासाठी मुबलक आणि शुद्ध पाण्याची सोय असावी . घर असलेला परिसर सुरक्षित आणि प्रदूषणमुक्त असावा. परिसराजवळ चांगली शाळा, महाविद्यालय आणि तत्पर वैद्यकीय सेवा देणारा दवाखाना असावा. किराणा माल, भाजीपाला आणि वाहतुकीची साधने (रस्ते, बस) सहज उपलब्ध असावीत. घरामध्ये भरपूर नैसर्गिक सूर्यप्रकाश आणि खेळती हवा असावी.
शोधा पाहू !
प्रश्न : महाराष्ट्रातील खालील ताम्रपाषाणयुगीन उत्खननस्थळे कोणत्या नद्यांच्या काठी आहेत ते शोधा.
उत्तर :
| उत्खननस्थळाचे नाव | जिल्हा | वसलेले नदीकाठ |
|---|---|---|
| १. जोवे | अहिल्यानगर | प्रवरा नदी (गोदावरीची उपनदी) |
| २. सावळदा | नंदुरबार | तापी नदी |
| ३. नेवासा | अहिल्यानगर | प्रवरा नदी (गोदावरीची उपनदी) |
विचार करा
१. अश्मयुगीन मानवाने दगडी हत्यारांचा उपयोग कोणकोणत्या कारणांसाठी केला असेल?
उत्तर : मानवाने दगडी हत्यारांचा उपयोग प्रामुख्याने शिकार करणे, कठीण कवचाची फळे फोडणे, जमीन खोदून कंदमुळे काढणे, झाडांची लाकडे तोडणे आणि प्राण्यांचे कातडे खरवडणे यांसाठी केला असेल .
२. अग्नीचा वापर करायला शिकल्यामुळे मानवाच्या जीवनात कोणते बदल झाले असतील?
उत्तर : अग्नीच्या वापरामुळे मानवाला अन्न शिजवून व भाजून खाता येऊ लागले, थंडीपासून संरक्षण मिळाले, रात्रीच्या वेळी गुहेमध्ये प्रकाश मिळाला आणि हिंस्त्र प्राण्यांना स्वतःपासून दूर ठेवणे शक्य झाले .
३. तुम्ही मुंबई, रस्ते, शाळा, वाहने नसलेल्या आदिमानवाच्या काळात राहिला असता, तर काय केले असते?
उत्तर :
- मी निवासासाठी नैसर्गिक गुहेत राहिलो असतो .
- कडाक्याच्या थंडीत ऊब मिळवण्यासाठी शेकोटी पेटवली असती किंवा अंगावर झाडांची पाने गुंडाळली असती .
- जंगली प्राणी माझ्या दिशेने आल्यास मी झाडावर चढून गेलो असतो किंवा दगडाने स्वतःचा बचाव केला असता .
Also Read: १. इतिहासाची साधने