प्र. १ अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा.
१. वर्धमान महावीर यांची शिकवण ……….. या ग्रंथातून मिळते.
अ) उपनिषदे
ब) त्रिपिटके
क) आगम साहित्य
ड) संघम साहित्य
उत्तर : वर्धमान महावीर यांची शिकवण आगम साहित्य या ग्रंथातून मिळते .
२. भारतीय इतिहासाची सर्वांत प्राचीन साधने म्हणजे …………. होय.
अ) आरण्याके
ब) वेद
क) ब्राह्मणग्रंथ
ड) उपनिषदे
उत्तर : भारतीय इतिहासाची सर्वांत प्राचीन साधने म्हणजे वेद होय .
प्र. १ ब) योग्य जोड्या लावा.
| गट ‘अ’ | गट ‘ब’ | उत्तर |
|---|---|---|
| १) लिखित साधने | अ) लोकगीते | ब) परकीय प्रवाशांनी लिहिलेली प्रवासवर्णने |
| २) भौतिक साधने | ब) परकीय प्रवाशांनी लिहिलेली प्रवासवर्णने | क) नाणी, शस्त्रास्त्रे |
| ३) मौखिक साधने | क) नाणी, शस्त्रास्त्रे | अ) लोकगीते |
प्र. २ अ) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा.
उत्तर :
इतिहासाची साधने
│
┌────────────────────┼────────────────────┐
▼ ▼ ▼
भौतिक साधने लिखित साधने मौखिक साधने
प्र. २ ब) चित्र कोणत्या साधन प्रकारात मोडते ते लिहा.
१. पहिले चित्र (वेरूळ कैलास मंदिर/लेणी) :
उत्तर : भौतिक साधन (वास्तू / लेणी)
२. बरेच नाणे दर्शवणारे दुसरे चित्र (सातवाहन काळातील जहाज कोरलेले नाणे) :
उत्तर : भौतिक साधन (नाणी)
३. तिसरे चित्र (शिलालेख – दगडी शिळेवरील लेख) :
उत्तर : लिखित साधन (शिलालेख)
प्र. ३ अ) खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा.
१. इतिहासाच्या लिखित व मौखिक साधनांमधील फरक स्पष्ट करा.
उत्तर : लिखित आणि मौखिक साधनांमधील मुख्य फरक खालीलप्रमाणे आहे:
| मुद्दे | लिखित साधने | मौखिक साधने |
|---|---|---|
| १. अर्थ | जी साधने लिखित स्वरूपात (लिहिलेल्या स्वरूपात) उपलब्ध असतात, त्यांना लिखित साधने म्हणतात . | जी साधने लिहून ठेवलेली नसून पिढ्यानपिढ्या केवळ तोंडी स्वरूपात जतन केली जातात, त्यांना मौखिक साधने म्हणतात . |
| २. उदाहरणे | शिलालेख, ताम्रपट, भूर्जपत्रे, ग्रंथ, प्रवासवर्णने, शासकीय कागदपत्रे इत्यादी . | लोकगीते, ओव्या, लोककथा, दंतकथा, पोवाडे, भारुडे, कहाण्या इत्यादी . |
| ३. विश्वासार्हता | ही साधने अधिकृत व लिखित पुराव्यांवर आधारित असल्याने जास्त विश्वासार्ह मानली जातात . | ही साधने केवळ मानवाच्या स्मृतीवर आधारित असल्याने त्यातील माहिती काही प्रमाणात काल्पनिक असू शकते . |
| ४. अभ्यास | यांतून भाषा, लिपी, राजकीय घडामोडी, कायदे व शासनव्यवस्था यांचा अचूक अभ्यास करता येतो . | यांतून तत्कालीन लोकजीवन, समजुती, चालीरीती व लोकसंस्कृती यांचा अभ्यास करता येतो . |
२. भौतिक साधनांची नावे लिहून त्यांचे इतिहासाच्या अभ्यासातील महत्त्व लिहा.
उत्तर :
- भौतिक साधनांची नावे : जुनी नाणी, किल्ले, गुहा, लेणी, जुन्या वास्तू, मंदिरे, राजवाडे, विहिरी (पाणवठे), ताम्रपट, शिलालेख, तत्कालीन मातीची व धातूची भांडी, दागदागिने, शस्त्रास्त्रे आणि खेळणी इत्यादी .
- इतिहासाच्या अभ्यासातील महत्त्व :
- लोकजीवन व संस्कृती : भौतिक साधनांवरून प्राचीन काळातील मानवाचे राहणीमान, संस्कृती, कला, खेळ आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानाची प्रगती समजते .
- आहारपद्धती : उत्खननात सापडलेल्या धान्याचे कण, फळांच्या बिया आणि प्राण्यांची हाडे यांच्या अवशेषांवरून तत्कालीन मानवाची आहारपद्धती समजते .
- आर्थिक व राजकीय परिस्थिती : नाणी व वेगवेगळ्या राजमुद्रा यांच्या अभ्यासावरून त्या काळातील आर्थिक व्यवस्था, व्यापार, राज्यकर्त्यांची नावे व त्यांचा काळ समजतो . सोन्या-चांदीच्या नाण्यांवरून राज्याची संपन्नता लक्षात येते.
- वास्तुकला व सुरक्षा : किल्ले, राजवाडे आणि मंदिरे यांच्या रचनेवरून तत्कालीन स्थापत्यकला (Architecture) आणि लष्करी संरक्षण व्यवस्था यांविषयी महत्त्वाची माहिती मिळते .
३. आधुनिक काळातील कोणती साधने भविष्यातील पिढ्यांना इतिहास सांगू शकतील? ते लिहा.
उत्तर : आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या काळात निर्माण झालेली खालील साधने भविष्यातील पिढ्यांना आपला इतिहास सांगू शकतील:
- डिजिटल व इलेक्ट्रॉनिक साधने : संगणक, इंटरनेट, वेबसाईट, सोशल मीडिया (फेसबुक, युट्यूब, ब्लॉग्स), ई-मेल्स, डिजिटल फोटो, ऑडिओ आणि व्हिडिओ रेकॉर्डिंग्ज, पेन ड्राईव्ह व हार्ड डिस्कमध्ये साठवलेली माहिती.
- दृकश्राव्य साधने : दूरदर्शनवरील बातम्या, माहितीपट (Documentaries), विविध ऐतिहासिक घटनांचे थेट प्रक्षेपण करणारे व्हिडिओज.
- ऑनलाईन दस्तऐवज व ई-पुस्तके : ऑनलाईन गॅझेट्स, शासकीय संकेतस्थळांवरील (Websites) निर्णय, वर्तमानपत्रांच्या ऑनलाईन आवृत्त्या (e-Papers).
- आधुनिक पायाभूत सुविधा व वास्तू : मेट्रो रेल्वे, बुलेट ट्रेन, आधुनिक उड्डाणपूल, अंतराळ मोहिमांचे अवशेष आणि गगनचुंबी इमारती.
प्र. ४ अ) एखादी जुनी वस्तू जसे मूर्ती, राजमुद्रा, नाणी, भांडी, दागिने, कागदपत्रे, खेळणी इत्यादींवरून मानवी जीवनातील बदलाची कोणती माहिती मिळते ते लिहा.
उत्तर : प्राचीन वा जुन्या वस्तूंवरून मानवी जीवनात झालेल्या बदलांची खालीलप्रमाणे माहिती मिळते:
- मूर्ती : मूर्तीवरून प्राचीन काळातील शिल्पकला, धार्मिक समजुती, देवदेवतांच्या कल्पना आणि मानवी वेशभूषा व अलंकारांमधील बदल समजतात.
- राजमुद्रा : राजमुद्रेवरून तत्कालीन राजवट, राज्यकर्त्यांचे धोरण, शासकीय भाषा आणि राजकीय बदलांची माहिती मिळते .
- नाणी : नाण्यांमधील बदल (तांबे, चांदी, सोने आणि त्यांची घडण) मानवी जीवनातील आर्थिक सुबत्ता, व्यापार आणि धातूशास्त्रातील तंत्रज्ञानाच्या विकासाचा बदल दर्शवतात .
- भांडी : भांड्यांचे आकार, वापरलेले साहित्य (माती, तांबे, कासे, पितळ) आणि त्यावरील नक्षीकाम यांवरून मानवी आहारपद्धती आणि गृहोपयोगी वस्तूंमधील तांत्रिक बदल समजतात .
- दागिने : दागिन्यांवरून तत्कालीन मानवाची सौंदर्यदृष्टी, फॅशन आणि कारागिरीची प्रगती कशा प्रकारे बदलत गेली, हे स्पष्ट होते .
- कागदपत्रे : ऐतिहासिक कागदपत्रांवरून भाषा, लिपी, लेखन साहित्य (भूर्जपत्र ते कागद) आणि मानवी विचारांमधील वैचारिक व सामाजिक क्रांतीचे बदल समजतात .
- खेळणी : खेळण्यांवरून बालपणातील खेळांचे स्वरूप, मनोरंजनाची साधने आणि कौशल्यांच्या विकासातील कालानुरूप झालेले बदल समजतात .
प्र. ४ ब) पुढील तक्ता पूर्ण करा.
| शहराचे / ठिकाणाचे नाव | वस्तू संग्रहालयाचे नाव | वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| मुंबई | छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय | भारताच्या इतिहासाशी संबंधित अनेक दुर्मिळ व मौल्यवान ऐतिहासिक वस्तू संग्रहित व प्रदर्शित केल्या आहेत . |
| पुणे | राजा दिनकर केळकर संग्रहालय | विविध दुर्मिळ घरगुती वस्तू, दागिने, शस्त्रास्त्रे, वाद्ये, वस्त्रे आणि कलाकृती यांचे अप्रतिम दालन आहे, जे पूर्वीच्या लोकजीवनाचे दर्शन घडवते . |
| पुणे | डेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर आणि संशोधन संस्था येथील वस्तुसंग्रहालय | विविध कालखंडांतील महत्त्वाच्या पुरातत्त्वीय वस्तूंचा संग्रह येथे पाहावयास मिळतो . |
प्र. ५ ‘मराठा मिलिटरी लँडस्केप्स’ या नावाने जाहीर केलेल्या बारा किल्ल्यांची नावे शोधा.
(नोंद: युनेस्कोच्या जागतिक वारसा नामांकनासाठी ‘मराठा मिलिटरी लँडस्केप्स’ या नावाने भारतातील १२ किल्ल्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. त्यापैकी ११ किल्ले महाराष्ट्रात आहेत आणि १ तमिळनाडूमध्ये आहे.)
१२ किल्ल्यांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत :
- रायगड (Raigad)
- साल्हेर (Salher)
- शिवनेरी (Shivneri)
- लोहगड (Lohagad)
- खांदेरी (Khanderi)
- राजगड (Rajgad)
- प्रतापगड (Pratapgad)
- सुवर्णदुर्ग (Suvarnadurg)
- पन्हाळा (Panhala)
- विजयदुर्ग (Vijaydurg)
- सिंधुदुर्ग (Sindhudurg)
- जिंजी (Gingee Fort) – तमिळनाडू
तुमचे मत काय आहे?
प्रश्न : वारसास्थळांचे संवर्धन करणे हे आपल्या सर्वांचे कर्तव्य आहे. त्यासाठी तुम्ही काय योगदान द्याल?
उत्तर :होय, ऐतिहासिक वारसास्थळे ही आपल्या गौरवशाली भूतकाळाची, संस्कृतीची आणि पूर्वजांच्या कर्तृत्वाची जिवंत प्रतीके आहेत . पुढील पिढ्यांसाठी हा ठेवा सुरक्षित ठेवणे हे आपले सर्वांचे राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. त्यासाठी मी वैयक्तिक पातळीवर खालीलप्रमाणे योगदान देईन:
- स्वच्छतेची काळजी : मी जेव्हा कोणत्याही ऐतिहासिक किल्ल्याला, लेण्यांना किंवा स्मारकांना भेट देईन, तेव्हा तिथे कचरा किंवा प्लास्टिक टाकणार नाही व परिसर स्वच्छ राहील याची काळजी घेईन.
- विद्रुपीकरणाला विरोध : वास्तूंच्या भिंतींवर किंवा खांबांवर स्वतःचे नाव लिहिणे, कोळशाने किंवा खडूने रेषा मारणे यांसारखे हीन कृत्य स्वतः करणार नाही आणि इतरांनाही त्यापासून परावृत्त करेन.
- स्मारकांचा आदर : वारसास्थळी असलेल्या ऐतिहासिक तोफा, मूर्ती किंवा शिलालेखांना हात लावून अथवा त्यावर चढून त्यांचे नुकसान करणार नाही.
- जागृती निर्माण करणे : माझ्या शाळा-परिसरात आणि मित्रांमध्ये आपल्या ऐतिहासिक वारशाचे महत्त्व पटवून देऊन, त्यांच्यामध्ये संवर्धनाची जाणीव आणि आवड निर्माण करेन.
शोधा पाहू !
प्रश्न : संघम साहित्य हे तमिळ भाषेतील सर्वांत प्राचीन साहित्य आहे. त्याविषयी माहिती शोधून ती लिहा.
उत्तर :‘संघम साहित्य’ किंवा ‘संगम साहित्य’ याविषयी महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
- अर्थ : ‘संगम’ म्हणजे विद्वान, कवी आणि लेखकांची सभा किंवा परिषद. प्राचीन काळात तमिळ कवींच्या सभा भरत असत आणि या सभेत ज्या साहित्याला मंजुरी मिळत असे, त्याला ‘संगम साहित्य’ म्हटले गेले.
- काळ : या साहित्याचा काळ साधारणपणे इसवी सन पूर्व ३०० ते इसवी सन ३०० (सुमारे ६०० वर्षे) असा मानला जातो.
- आश्रय : दक्षिण भारतातील मदुराई येथील ‘पांड्य’ राजांच्या राजाश्रयाखाली या संगम परिषदांचे आयोजन केले जात असे.
- विषय : संगम साहित्यामध्ये प्रामुख्याने दोन प्रवाह आहेत – ‘अहम’ (प्रेम, कौटुंबिक जीवन) आणि ‘पुरम’ (युद्ध, शौर्य, राजांची स्थूल स्तुती). या साहित्यातून तत्कालीन दक्षिण भारतातील सामाजिक जीवन, राजकीय स्थिती, व्यापार आणि संस्कृती यावर मोठा प्रकाश पडतो.
- प्रसिद्ध ग्रंथ : ‘तोलकाप्पियम’ (तमिळ व्याकरण ग्रंथ), ‘शिलप्पादिकारम’ (प्रसिद्ध महाकाव्य) आणि ‘मणीमेखलाई’ हे संगम साहित्यातील अत्यंत लोकप्रिय आणि महत्त्वाचे ग्रंथ मानले जातात.