प्रश्न (१) सत्य की असत्य ते सकारण लिहा.
१. सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीस पटकन पळवत दवाखान्यात घेऊन जावे.
उत्तर: असत्य.
सकारण स्पष्टीकरण: सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीला स्वतः चालत किंवा पळत दवाखान्यात घेऊन जाऊ नये. रुग्णाच्या शरीराची हालचाल झाल्यामुळे त्याचा रक्तप्रवाह वेगाने वाढतो, ज्यामुळे सापाचे विष शरीरात अतिशय जलद गतीने पसरू शकते. रुग्णाला शांत व पूर्णपणे स्थिर ठेवून, कोणत्याही वाहनाचा किंवा स्ट्रेचरचा वापर करून त्वरित दवाखान्यात न्यावे.
२. उष्माघात झालेल्या व्यक्तीचे शरीर थंड पाण्याने पुसून घ्यावे.
उत्तर: सत्य.
सकारण स्पष्टीकरण: उष्माघातामध्ये (Heat Stroke) शरीराचे तापमान प्रचंड प्रमाणात वाढते. हे वाढलेले तापमान त्वरित सामान्य पातळीवर आणण्यासाठी आणि रुग्णाला दिलासा देण्यासाठी त्याचे शरीर थंड पाण्याने पुसून घेणे किंवा थंड पाण्याच्या धारेखाली धरणे हा अत्यंत आवश्यक प्रथमोपचार आहे.
प्रश्न (२) पुढील परिस्थितीसाठी योग्य प्रथमोपचार सुचवा. तुमचे उत्तर कारणासह लिहा.
१. तुमच्या सहकाऱ्याच्या हातावर उकळते पाणी पडले. त्याचा हात लाल झाला. खूप वेदना होत आहेत.
- योग्य प्रथमोपचार:
- सहकाऱ्याचा भाजलेला हात ताबडतोब थंड पाण्याच्या धारेखाली धरावा किंवा थंड पाण्यात बुडवून ठेवावा.
- रुग्णाला पिण्यासाठी पाणी द्यावे.
- जखम जंतूविरहित पाण्याच्या द्रावणात भिजवलेल्या ओल्या कापडाने हलकेच पुसून घ्यावी आणि कोरड्या पट्टीने झाकावी. तेलकट मलम किंवा तेल लावू नये.
- कारण: उकळत्या पाण्यामुळे त्वचा किरकोळ प्रमाणात भाजते (Minor burns). भाजलेल्या जागी लगेच थंड पाणी टाकल्याने त्वचेची आग आणि असह्य वेदना कमी होतात, तसेच उष्णता त्वचेच्या खोलवर पसरण्यास अटकाव होतो.
२. रस्त्यावर एका व्यक्तीच्या कपड्यांना आग लागली आहे. तो घाबरून पळू लागला आहे.
- योग्य प्रथमोपचार:
- त्या व्यक्तीला पळण्यापासून त्वरित थांबवावे.
- तिला जमिनीवर पडण्यास सांगून डावी-उजवीकडे लोळायला (Roll) लावावे, किंवा तिच्या अंगावर घोंगडी, जाड सुती कापड अथवा गोणपाट घट्ट गुंडाळावे.
- आग विझल्यानंतर जर कपडे त्वचेला चिकटले असतील, तर ते ओढून काढू नयेत.
- कारण: व्यक्ती घाबरून पळू लागल्यास हवेच्या संपर्कामुळे कपड्यांवरील आग अधिक वेगाने भडकते. जमिनीवर लोळल्याने किंवा जाड कापडाने झाकल्याने हवेतील ऑक्सिजनचा पुरवठा खंडित होतो आणि आग त्वरित विझते.
प्रश्न (३) गावातील भरपूर पाणी असलेल्या काही विहिरींचे पाणी एकदम कमी होऊ लागले. त्याच काळात आधी कोरड्या पडलेल्या विहिरींमध्ये पाणी वाढू लागले. यशला वाटले हा चमत्कार आहे. प्रियाला वाटले भूकंपामुळे होणाऱ्या जमिनीखालच्या हालचालींमुळे हे होते. तुम्ही कोणाशी सहमत आहात? कारणासह लिहा.
- उत्तर: आम्ही प्रियाच्या मताशी पूर्णपणे सहमत आहोत.
- सकारण स्पष्टीकरण: ही कोणतीही जादुई किंवा चमत्कारी घटना नसून संपूर्णपणे वैज्ञानिक भौगोलिक बदल आहे. भूकंप होताना जमिनीच्या आत प्रचंड हालचाली होतात. या हालचालींमुळे खडकांच्या थरांमध्ये भेगा पडतात आणि अंतर्गत भूभाग सरकतो. यामुळे विहिरींना पाणी पुरवणारे जमिनीखालील नैसर्गिक जलप्रवाह आणि पाण्याचे झरे आपले मार्ग बदलतात. परिणामी, पाणी असलेल्या विहिरींचे झरे बंद होऊन त्यांचे पाणी एकदम कमी होते, तर दुसरीकडे आधी कोरड्या असलेल्या विहिरींना नवीन झऱ्यां वाटे पाणी मिळून त्यांचे पाणी वाढू लागते.
प्रश्न (४) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(अ) भूकंपामुळे मानवी जीवनावर कोणकोणते परिणाम होतात?
- उत्तर: भूकंपामुळे मानवी जीवनावर खालील भीषण परिणाम होतात:
- जीवित व वित्तहानी: अनेक घरे आणि इमारती कोसळून ढिगाऱ्याखाली दाबल्या गेल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर मानवी जीवितहानी व वित्तहानी होते.
- दळणवळण विस्कळीत होणे: पूल, रस्ते आणि लोहमार्ग उद्ध्वस्त होतात, रेल्वे रूळ वेडेवाकडे होतात, ज्यामुळे अपघातग्रस्तांना मदत पोहोचवणे अत्यंत कठीण होते.
- आरोग्य सेवांवर ताण: जखमींना वेळेवर रुग्णालयात पोहोचवणे अवघड होते.
- पायाभूत सुविधांचे नुकसान: जमिनीखालील पाणीपुरवठ्याचे पाईप आणि वीज वाहक केबल्स तुटतात. ते कुठे तुटले आहेत हे शोधणे खूप त्रासदायक होते व वीज व पाणी पुरवठा खंडित होतो.
- दुहेरी संकट: नद्यांचे मार्ग बदलल्यामुळे काही भागात पूर तर काही भागात दुष्काळ अशी दुहेरी आपत्ती मानवी जीवनावर येते.
(आ) युद्धाचे दुष्परिणाम लिहा.
- उत्तर: युद्ध ही एक अत्यंत भयानक मानवनिर्मित आपत्ती आहे. तिचे दुष्परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:
- अमर्याद जीवितहानी: युद्धामुळे लाखो निष्पाप नागरिक आणि सैनिक मृत्युमुखी पडतात.
- आर्थिक हानी: देशाची अर्थव्यवस्था पूर्णपणे कोलमडते, महागाई वाढते आणि अन्नधान्याची तीव्र टंचाई (उपासमार) निर्माण होते.
- पायाभूत सुविधांचा नाश: रुग्णालये, शाळा, रस्ते आणि वीज-पाणी यंत्रणा उद्ध्वस्त होतात.
- पर्यावरणाचा र्हास: बॉम्बस्फोट, रासायनिक अस्त्रे आणि आग यांमुळे हवेचे, पाण्याचे प्रदूषण होते आणि वनस्पती व प्राण्यांची जंगले नष्ट होतात.
(इ) अनोळखी नंबरवरून फोन आला व OTP ची विचारणा झाली, तर तुम्ही काय कराल?
- उत्तर: अनोळखी नंबरवरून फोन येऊन OTP (One Time Password) विचारल्यास आम्ही खालील गोष्टी करू:
- OTP सांगणार नाही: आम्ही समोरच्या व्यक्तीला कोणत्याही परिस्थितीमध्ये आपला बँक खात्याचा, सोशल मीडियाचा किंवा इतर कोणत्याही प्रकारचा OTP सांगणार नाही, कारण असे केल्याने बँक खात्यातून पैशांची चोरी किंवा मोठी फसवणूक (सायबर गुन्हा) होऊ शकते.
- कॉल बंद करू: असा संशयास्पद फोन कॉल त्वरित कट करू.
- पालकांना किंवा मोठ्यांना सांगू: अशा अनोळखी कॉल्सबद्दल घरातील मोठ्या व्यक्तींना किंवा पालकांना तात्काळ माहिती देऊ.
- सायबर सुरक्षा पाळू: सायबर सुरक्षेचे सर्व नियम पाळून काळजी घेऊ.
प्रश्न (५) आगीने भाजलेल्या अपघातात व्यक्तीच्या त्वचेला चिकटलेले कपडे ओढून काढण्यात धोके कोणते याची माहिती मिळवा व लिहा.
- उत्तर: आगीने भाजलेल्या व्यक्तीच्या त्वचेला चिकटलेले कपडे ओढून काढल्यास खालील गंभीर धोके उद्भवतात:
- त्वचा सोलवटणे: कपडा ओढल्यामुळे कपड्याच्या धाग्यांसोबत जळालेली नाजूक त्वचा देखील निघून येते, ज्यामुळे अतिशय मोठी जखम तयार होते.
- असह्य वेदना: जळालेली त्वचा अत्यंत संवेदनशील झालेली असते, कपडे ओढल्याने रुग्णाला असह्य वेदना होतात आणि तो मानसिक धक्क्यात (Shock) जाऊ शकतो.
- संसर्गाचा (Infection) तीव्र धोका: जळालेली त्वचा ही नैसर्गिक संरक्षक कवच असते. कपडे ओढून काढल्याने ती जागा पूर्ण उघडी पडते आणि हवेतील जंतू थेट जखमेत जाऊन पू किंवा इन्फेक्शन होते.
- रक्तस्राव वाढणे: त्वचेला कपडा ओढल्याने तेथील रक्तवाहिन्या फुटून गंभीर अंतर्गत किंवा बाह्य रक्तस्राव सुरू होऊ शकतो. (त्यामुळे प्रथमोपचार करताना त्वचेला चिकटलेले कपडे कधीही ओढून काढू नयेत, तर त्या भागाभोवतीचे कपडे काळजीपूर्वक कात्रीने कापून घ्यावेत.)
प्रश्न (६) मोठा अपघात, आग किंवा नदीचा पूर अशा आपत्तीच्या ठिकाणी केवळ तेथील परिस्थिती पाहणे, व्हिडिओ किंवा फोटो काढणे यासाठी आसपास गर्दी का टाळावी?
- उत्तर: आपत्तीच्या ठिकाणी केवळ कुतूहलापोटी गर्दी करणे किंवा फोटो/व्हिडिओ काढणे अत्यंत चुकीचे असून खालील कारणांसाठी ती गर्दी टाळली पाहिजे:
- मदतकार्यात अडथळा: आपत्तीच्या ठिकाणी अग्निशमन दलाच्या गाड्या, रुग्णवाहिका आणि पोलीस वाहने यांना ये-जा करण्यासाठी मोकळा रस्ता हवा असतो. गर्दीमुळे या वाहनांना जाण्यास अडथळा निर्माण होतो.
- रुग्णांच्या उपचारात विलंब: जखमी व्यक्तींना तातडीने प्रथमोपचार मिळणे किंवा दवाखान्यात हलवणे कठीण होते, ज्यामुळे काहींचा जीव देखील जाऊ शकतो.
- स्वतःचा जीव धोक्यात येणे: आग लागलेल्या किंवा पूर आलेल्या ठिकाणी परिस्थिती अचानक बिघडून मोठा स्फोट किंवा जमीन खचल्यास गर्दीतील लोकांचाही जीव जाऊ शकतो.
- अफवा पसरण्याचा धोका: अशा गर्दीतून किंवा सोशल मीडियावर टाकलेल्या व्हिडिओमुळे समाजात भीती आणि अफवांचे वातावरण पसरते.
प्रश्न (७) रेल्वे किंवा वाहन अपघाताच्या प्रसंगी आपण कोणकोणत्या प्रकारे मदत करू शकतो ते मुद्दे लिहा.
- उत्तर: अपघाताच्या प्रसंगी आपण जागरूक नागरिक म्हणून खालील प्रकारे मदत करू शकतो:
- तातडीने संपर्क साधणे: सर्वप्रथम पोलीस नियंत्रण कक्ष (१००), रुग्णवाहिका (१०२/१०८) किंवा आपत्कालीन मदत सेवा (१०७७) यांना फोन करून तात्काळ अपघाताच्या ठिकाणाची अचूक माहिती द्यावी.
- प्रथमोपचार करणे: जखमींना सुरक्षित ठिकाणी आणून त्यांच्या जखमेतून होणारा रक्तस्राव थांबवण्यासाठी स्वच्छ कापडाने दाब देणे यांसारखे तातडीचे प्रथमोपचार करावेत.
- वाहतूक सुरळीत ठेवणे: रस्त्यावर विनाकारण गर्दी होणार नाही याची काळजी घेऊन वाहनांना जाण्यासाठी वाट करून द्यावी.
- धीर देणे: अपघातामुळे प्रचंड घाबरलेल्या किंवा धक्क्यात असलेल्या लोकांना शांत राहण्यास सांगावे व त्यांना धीर द्यावा.
- सामानाची सुरक्षा: जखमी व्यक्तींचे मौल्यवान सामान व कागदपत्रे गोळा करून ती पोलिसांच्या हवाली करावीत.
प्रश्न (८) आरामशीर प्रवासासाठी हल्ली वातानुकूलित बस, रेल्वे उपलब्ध असतात. या वाहनांच्या खिडक्यांना मोठ्या काचा असतात, पण खिडक्या कायम पूर्ण बंदच असतात, असे का असते? अशा वाहनांमध्ये सहज लक्ष जाईल अशा ठिकाणी मोठी हातोडी ठेवलेली असते. ती कशासाठी असेल?
- खिडक्या कायम बंद असण्याचे कारण: वातानुकूलित (Air Conditioned) बस किंवा रेल्वेमधील थंड हवा बाहेर जाऊ नये आणि बाहेरील उष्ण हवा, धूळ, प्रदूषण व गोंगाट आत येऊ नये म्हणून खिडक्या पूर्णपणे बंद व हवाबंद केलेल्या असतात.
- मोठी हातोडी ठेवण्याचे कारण: जर वाहनाला अपघात झाला किंवा आग लागली, तर हवाबंद खिडक्या सहज उघडता येत नाहीत. अशा वेळी प्रवाशांना बाहेर पडण्यासाठी आपत्कालीन मार्ग म्हणून त्या मोठ्या काचा फोडणे गरजेचे असते. ही काच सहजपणे फोडता यावी यासाठी वाहनांमध्ये सहज लक्ष जाईल अशा ठिकाणी आपत्कालीन हातोडी ठेवलेली असते.
प्रश्न (९) आपत्तींशी संबंधित काही शब्द पुढील तक्त्यात लपलेले आहेत. असे शब्द ओळखून तुमच्या नोंदवहीत लिहा.
दिलेल्या तक्त्यातून आपत्ती आणि प्रथमोपचाराशी संबंधित शोधलेले शब्द खालीलप्रमाणे आहेत:
- आपत्ती व्यवस्थापन (Row ६)
- भूकंप (Row १ आणि २ – भू, कं, म)
- उष्माघात (Row ५)
- सायबर गुन्हा (Row ५)
- सर्पदंश (Row ३ – स, प्ज, दं, श)
- वणवा (Row ९)
- भाजणे (Row ८)
- पोळणे (Row १)
विचार करा
प्रश्न (अ): शहरांना वीज पुरवठा करणाऱ्या केबल्स आणि पाणीपुरवठा करणारे पाईप जमिनीखालून असतात. भूकंप झाला, तर त्या केबल्स, पाईप जशाच्या तशा राहतील का?
उत्तर: नाही, भूकंप झाल्यानंतर जमिनीखालच्या थरांच्या हालचालींमुळे जमीन हादरते आणि फाटते. त्यामुळे जमिनीखालील वीज पुरवठा करणाऱ्या केबल्स आणि पाणीपुरवठा करणारे पाईप ताणाखाली येऊन जागोजागी तुटतात.
प्रश्न (ब): पूल, रस्ते, लोहमार्ग यांवर भूकंपाचा काय परिणाम होईल?
उत्तर: भूकंपामुळे मोठे पूल कोसळतात, रस्त्यांना भेगा पडतात आणि लोहमार्ग (रेल्वे रूळ) वेडेवाकडे होतात. यामुळे वाहतूक व्यवस्था पूर्णपणे कोलमडते.
प्रश्न (क): मोठा भूकंप झाल्यानंतर नदीप्रवाहामध्ये काही बदल होऊ शकतो का?
उत्तर: होय, जमिनी अंतर्गत होणाऱ्या तीव्र हालचालींमुळे नद्यांचे नैसर्गिक मार्ग आणि प्रवाह बदलू शकतात.
प्रश्न (ड): विहिरी, कूपनलिका यामध्ये पाणी आणणाऱ्या झऱ्यांवर भूकंपाचे परिणाम होतात का?
उत्तर: होय, जमिनीखालच्या थरांच्या हालचालींमुळे पाण्याचे अंतर्गत झरे बदलतात. त्यामुळे काही विहिरींचे पाणी एकदम कमी होते, तर काही कोरड्या पडलेल्या विहिरींना नवीन झऱ्यां वाटे पाणी वाढू लागते.
प्रश्न (इ): वादळ, पाऊस यांविषयी हवामान खात्याच्या सूचना मिळताच शेतकऱ्यांनी काय करावे?
उत्तर: शेतकऱ्यांनी शेतातील कापणी करून ठेवलेले पीक त्वरित सुरक्षित जागी हलवावे. आपल्या पाळीव जनावरांना गोठ्यात किंवा उंचावरील सुरक्षित ठिकाणी बांधावे. विजेच्या खांबांखाली किंवा जुन्या पडणाऱ्या झाडांखाली स्वतः किंवा जनावरांना उभे करू नये.
विचार करा
प्रश्न: वणवा विझवण्यासाठी हेलिकॉप्टर्स, विमाने, आधुनिक यंत्रे यांचा उपयोग करूनही अनेक महिने आटोक्यात न आलेल्या जंगलांच्या आगीच्या बातम्या तुम्ही वाचल्या आहेत का?
उत्तर: होय, आम्ही अशा बातम्या वाचल्या व पाहिल्या आहेत. उदाहरणार्थ, अमेझॉनची जंगले किंवा ऑस्ट्रेलिया आणि कॅलिफोर्नियामधील जंगलात लागलेले वणवे विझवण्यासाठी शेकडो आधुनिक यंत्रे, विमाने व हेलिकॉप्टर्सचा वापर करावा लागला होता. वणवा फार झपाट्याने आजूबाजूला पसरत असल्याने तो पूर्णपणे आटोक्यात आणण्यासाठी अनेक महिने प्रयत्नांची पराकाष्ठा करावी लागते.
Also Read:४.सजीवांतील विविधता