विभाग १: निरीक्षण करा
१. प्रश्न: तुळस, आंबा, ऊस या वनस्पतींना फुले येतात का ? तुम्हाला काय वाटते ? निरीक्षण करा आणि माहिती मिळवा.
उत्तर: होय, तुळस, आंबा आणि ऊस या सर्व वनस्पतींना फुले येतात.
- आंब्याला ‘मोहर’ (फुले) येतो ज्याचे रूपांतर पुढे फळात (आंब्यात) होते.
- तुळशीच्या फुलांना आपण ‘मंजिरी’ म्हणतो.
- उसालाही त्याच्या पूर्ण वाढीनंतर शेंड्यावर फुले येतात, ज्याला ‘तुरा’ असे म्हटले जाते.
विभाग २: करून पाहा
१. प्रश्न: आंबा, वड, पिंपळ यांची पाने कडेपासून मध्यभागापर्यंत सरळ फाडण्याचा प्रयत्न करा. तसेच केळीचे किंवा कर्दळीचे पान फाडण्याचा प्रयत्न करा. काय घडले या दोन्ही कृतींमध्ये? का?
उत्तर: आंबा, वड आणि पिंपळ यांची पाने सरळ रेषेत फाटत नाहीत, ती वेडीवाकडी फाटतात. याउलट केळीचे किंवा कर्दळीचे पान अगदी सरळ रेषेत फाटते. कारण: आंबा, वड, पिंपळ यांच्या पानांमध्ये ‘जाळीदार शिराविन्यास’ (शिरांचे गुंतागुंतीचे जाळे) असतो, तर केळीच्या पानांमध्ये ‘समांतर शिराविन्यास’ (शिरा एकमेकांना समांतर) असतो.
विभाग ३: विचार करा
१. प्रश्न: सोटमूळ (उदा. आंबा, चिंच) आणि तंतुमूळ (उदा. गवत, ऊस) यांपैकी कोणती मुळे वनस्पतीला भक्कम आधार देऊ शकतील ?
उत्तर: सोटमूळ (ज्यामध्ये खोडाच्या तळापासून मुख्य मूळ व त्याला फाटे असतात) हे वनस्पतीला जमिनीत भक्कम आधार देऊ शकते. त्यामुळे जोराच्या वादळातही सोटमूळ असणारी (आंबा, चिंच यांसारखी) झाडे सहज कोसळत नाहीत.
२. प्रश्न: कमळाचे वेल, पाणगवत अशा वनस्पती शेतातील मातीवर वाढतील का ?
उत्तर: नाही. कमळ आणि पाणगवत या जलीय (पाण्यात वाढणाऱ्या) वनस्पती आहेत. त्यांचा नैसर्गिक ‘अधिवास’ पाणी आहे, त्यामुळे त्या शेतातील मातीवर (कोरड्या जमिनीवर) वाढू शकत नाहीत.
३. प्रश्न: हिमालयासारख्या अतिथंड, बर्फाळ प्रदेशात वाढणाऱ्या वनस्पती वाळवंटात जगतील का ?
उत्तर: नाही. बर्फाळ प्रदेशातील वनस्पती तिथल्या थंड हवामानाशी आणि परिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या असतात. वाळवंटातील अति उष्ण आणि कोरड्या हवामानात त्या जगू शकणार नाहीत, कारण तो त्यांचा नैसर्गिक अधिवास नाही.
विभाग ४: स्वाध्याय
(१) प्रश्न: योग्य जोड्या जुळवा.
गट- अ –> गट-ब
(१) जलचर –> (iv) मासा
(२) चिखलासारख्या दलदलीत राहणारे –> (iii) रानम्हैस
(३) उभयचर –> (i) बेडूक
(४) पाण्याच्या पृष्ठभागावर विहार करणारे –> (ii) हंस
(२) प्रश्न: गटामध्ये न बसणारा कोण ओळखा, कारण लिहा.
(अ) गाय, घोडा, बकरी, मासा उत्तर: मासा. कारण गाय, घोडा, बकरी हे भूचर (जमिनीवर राहणारे) प्राणी आहेत, तर मासा हा ‘जलचर’ (पाण्यात राहणारा) प्राणी आहे.
(ब) आंबा, पिंपळ, पेरू, कोथिंबीर उत्तर: कोथिंबीर. कारण आंबा, पिंपळ, पेरू हे आकाराने मोठे असलेले बहुवार्षिक ‘वृक्ष’ आहेत, तर कोथिंबीर हे एक लहान ‘रोपटे’ आहे.
(क) कांगारू, चित्ता, झुरळ, हरीण उत्तर: झुरळ. कारण कांगारू, चित्ता आणि हरीण हे सस्तन व मोठे प्राणी आहेत, तर झुरळ हा ‘कीटक’ आहे.
(ड) मूग, ज्वारी, गहू, बाजरी उत्तर: मूग. कारण ज्वारी, गहू, बाजरी या ‘एकबीजपत्री’ वनस्पती आहेत, तर मूग ही ‘द्विबीजपत्री’ वनस्पती आहे.
(३) प्रश्न: सत्य की असत्य लिहा.
(अ) मेंदी ही झुडूप प्रकारची वनस्पती आहे. –> सत्य
(ब) सोटमूळ असणारे वृक्ष लहान वादळात सहज कोसळून पडतात. –> असत्य (कारण सोटमूळ झाडांना भक्कम आधार देते).
(क) आंब्याच्या झाडाला फुले येत नाहीत. –> असत्य (आंब्याला मोहर म्हणजेच फुले येतात).
(ड) पांढरी अस्वले वाळवंटात असतात. –> असत्य (ती अतिथंड, बर्फाळ प्रदेशात असतात).
(इ) काही जातींचे साप उभयचर असतात. –> सत्य.
(४) प्रश्न: पहिल्या जोडीतील संबंध पाहून दुसऱ्या जोडीतील संबंध लिहा.
(अ) झाडांच्या फांद्यांवर राहणारे : माकड :: जमिनीखाली राहणारे : उंदीर / साप / घूस.
(ब) कोरड्या जमिनीवर राहणारे : घोडा :: गुहेत राहणारे : वाघ / सिंह / अस्वल.
(५) प्रश्न: पुढील चित्रे नीट पाहा (सोटमूळ असलेले झाड आणि तंतुमूळ असलेले गवत). त्यावरून या वनस्पतींविषयी कोणकोणती माहिती समजते? सगळे मुद्दे नोंदवहीत लिहा.
उत्तर:
- चित्र १ (मोठे झाड): ही ‘द्विबीजपत्री’ वनस्पती आहे. तिचे खोड मजबूत आणि मोठे आहे. या वनस्पतीला जमिनीखाली खोलवर जाणारे ‘सोटमूळ’ आहे आणि तिच्या पानांचा शिराविन्यास ‘जाळीदार’ असतो.
- चित्र २ (गवत): ही ‘एकबीजपत्री’ वनस्पती आहे. हिची मुळे ‘तंतुमूळ’ प्रकारची आहेत जी जमिनीच्या पृष्ठभागालगत धाग्यांसारखी पसरलेली असतात. याची पाने अरुंद असून त्यांचा शिराविन्यास ‘समांतर’ असतो.
(६) प्रश्न: तुळस ही वनस्पती वृक्ष, झुडूप आहे की रोपटे हे ठरवण्यासाठी आपण कोणकोणती वैशिष्ट्ये विचारात घेऊ शकतो ?
उत्तर: एखादी वनस्पती कोणत्या गटात मोडते हे ठरवण्यासाठी आपण तिची उंची, खोडाचा आकार आणि कडकपणा (स्वरूप), तसेच पानांचा आकार आणि फांद्यांची रचना ही वैशिष्ट्ये विचारात घेतो. तुळशीची उंची कमी असते आणि तिचे खोड नाजूक व फार जाड नसते, त्यामुळे ती ‘रोपटे’ किंवा ‘झुडूप’ प्रकारात मोडते.
(७) प्रश्न: एकबीजपत्री वनस्पती आणि द्विबीजपत्री वनस्पती यांतील फरक स्पष्ट करा.
उत्तर:
- एकबीजपत्री वनस्पती: ज्या बीजांचे दोन समान भाग होत नाहीत त्यांना एकबीजपत्री म्हणतात. या वनस्पतींची मुळे ‘तंतुमूळ’ प्रकारची असतात. त्यांच्या पानांचा शिराविन्यास ‘समांतर’ असतो. (उदा. गहू, मका, गवत).
- द्विबीजपत्री वनस्पती: ज्या बीजांचे दोन समान भाग होतात त्यांना द्विबीजपत्री म्हणतात. या वनस्पतींची मुळे ‘सोटमूळ’ प्रकारची असतात. त्यांच्या पानांचा शिराविन्यास ‘जाळीदार’ असतो. (उदा. आंबा, वाटाणा, पिंपळ).
(८) प्रश्न: बदक या प्राण्यांचा अधिवास कोणता आणि का?
उत्तर: बदक या प्राण्याचा अधिवास ‘पाणी’ (तलाव, नद्या) आणि ‘पाण्याकाठची जमीन’ आहे. कारण बदकाला पाण्यात पोहून आपले अन्न शोधणे सोयीचे असते आणि त्याच्या शरीराची रचना अशा परिसराशी जुळवून घेण्यायोग्य असते.
(९) प्रश्न: तुमच्या परिसरातील किमान पाच प्राण्यांचे निरीक्षण करा आणि त्यांचा अधिवास निश्चित करा.
उत्तर: (याचे उत्तर विद्यार्थी स्वतःच्या निरीक्षणानुसार देऊ शकतात. उदाहरणादाखल:)
१) कुत्रा: भूचर (जमिनीवर राहणारा).
२) कावळा: खेचर (आकाशात उडणारा/झाडाच्या फांद्यांवर राहणारा).
३) मासा: जलचर (पाण्यात राहणारा).
४) बेडूक: उभयचर (पाणी आणि दलदलीच्या जमिनीत राहणारा).
५) उंदीर: भूचर / बिलाशय (जमिनीखाली बीळ करून राहणारा).